Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 668

ליטערארישע בלעטער נומ. 42 (493) זײם 668 דעקב באםאשאבסק'/בועגאס*אײרעס ש ר ו א ד ץ אבער נישט בײ דער אייםערלעכין־יט אלײן. ער אנטפלעקט די גיאנצע אינערלעכקײט פון זײן העלד, זײנע ליידן, זײנע האפע־ נונגען כביכול, זײן פרײד אין זיין - קאמף, יא: פרײד און קאמף... שוין אין ערשטן אקט האט ער בא־ויזן די טראניקאטיק פון זײן העלד אין זײן הילפלאזיקייט, אין זיין זיך פארײניקן מיםן זונדל קעגן דער טאכטער," אין זײן נישט האבן װאס עו זאגן דער װײב, פארװאס ער האט זיך נעװארפן אױ״ף דער״טאכ- טער, װאס האט אים אװי פיל״ בלוט פאיגאםן און װאס װיל אײנשלעפן ס׳קינד מיט זײן לידל... א םך שװערער איז זײן צײייטער אקט. די פרייד סון דער־ שלאנענעם איבערן קינד, דער הארצרייםנדיקער טרויער, װען עס װײזט זיך אויס, א/ דאס קינד א־ז געשטארבן, זײן פרײד אויפן שלדם-זכר... װען דער עולם איז שוין גאר אײפגעלײגט אויפן שלוס־זכר און גייט א טענצל, שלעפט דער הויקער ארויס װעלװל באלעבאסטע צו א טאנץ. דארף מען זען מאריס שװארץ טאנצן. פארדאן, מען יארף זען װעלװל באלעבאסטע טאנצן. פרײד פון א דערשלאנענעם, פרײד פון א תם... ס׳איז אי פי־ייד, אי עפעס א קשיא. ,ערגעץ שטעקט, דאכט זיך, יא אן אקטיאר אונשער אט דעם װעלװלען אוז דאך - נישט. נײן, ״ם׳איז װעלװל אלײן. א״ון װעלװל איז בגילופנדיק, הויבט ער אן א רעד-טוך האלב צװיידײטיק װעגן זײן פרוי, װענן איר וזאודה צו אים ״ דער מאנסביל װעלװל באלעבאסטע רעדט: יעדע באשעפעניש האט זיך אסאל איר באפרידיקונג... און װיפל מענטשלעכע צארט- קײט איז פא״ראן אין זײן צוזעצן זיך א פארשלאפן־בגילופנדיקער צי װײב און קינד... ס׳איז א םצענע, א טרײםט פאר שװאכע, ײאס לײדן אײביק, און פרייען זיך אמאל. דוד שאפירא נישט קיין רעאליםטישע קאפיע, נאר א קאנצענטרירטער ייד, א שטיק סימבאל. א ייד פון אלטן יחום, ער שטאמט פון די םלאװוטער שאפיראס, װאס װ1ינט אין קיעװ, אין דער שטאט, װו ײדן האבן (נישט געהאט) קײן װ1ינרעכט, און בכדי צו ״װוינען דארט דארף מען קאנען זיך דרײען און זיך בײגן אין אלע זײטן ארײן. איז ער טאקע בויגעװדיק, שװארצם שאפי, רא, אזוי װי א טראשטשע, און די ערד באטרעט ער קוים, קוים מיט די פיס. ער א״יז נישט זיכער, אז אט-אט װעט נישט קומען א װינט און װעט אים נישט אװעקטראגן, איז ער גרייט... ער איז א שײנער ייד, װײל ער האט אין ״זיך זײדנקייט פון דורות, און אויך, װײל ער וז1ינט אין קיעװ און װיל נישם, אז מען זאל זאגן, אז יידן זענען נישט שיין. דערמים האם ער זיך צוגע־ פ״אסט צו דער סביבה, זיך אביסל אזוי־צו־זאגן, אסימילירט. ער איז אן אריסטאקראט פאר אנדערע. מיט דער אײגענער פאמיליע װערט עד פשוט און אזיפריכטיק, גיט זיך א קריג, א געשרײ, פאר אנדערע װערט ער שלאנק און בנעימותדיק. דאס איז נישט קײן פאלשקײט, נאר צוגעפאסטקײט. ער גיט שלום־עליכס מיט א ראזמאך, מעש־גוםער־ברודער. עס איז א זשעסט, װאס איז אונז באקאנט, אין א מער שארזשירטער פארם, אם־לו אין״גאלדפאדנם ספעקטאקלען. שװארץ רופט מיט דעם דאזיקן זשעםט ארײם גע־ לעכטער און מאכט אים נישט םער וױ צוױי מןול אין משך םון דער גאנצער פארשטעלונג: יעדער אנדערער שוישפילער װאלס אים געמאכט אן א שיער מאל. צו דער דאזיקער דרויסנקײם קוסש צו אינע״רלעכער טרויעיר פון א בע/־שכל, דוד שאפירא האט קלוגע און םרויעריקע אויגן. ער האט אלצדינג משינ גע• װען און רעזיגנירט. אפשר גרייט ער זיך צום לעבן, אבער עס וױיט פון אים מיט טויט. לכתחילה האט זיך מיר אויםגעװיזן, אז עם שמעקט מים טשעכאװן, מים קלוגן טרויער סון אונםער• גאנג. שפעטער האב איך זיך דערמאנט אין בערנעלסאנס נדליה <םון ״נאך אלעםען׳). םןורים שװארץ האט שלום-עליכמס אונםער• גײענדיקן ײדן פארטיפערט, אים צוגעגעבן בערגלסאנישעס. מיטן אפשילדערן דעם טיפ םון דרויםן און״פון אינעװײ• מ א ר י ס <םיף) װעלװל באלעכאםטע איך בין געגאנגען צו דער פארששעלונג פון ױנה ראזנ־ פעלדם ״קאנקורענשן׳ מיט א נע־ױםן א םצוטרוי. ױנה ראזנפעלד אלס דראסאטורג װעקש נישט קײן צוטרוי. אלס שריפטשטעלער גריבלט ער זיך אינעװײניק אריין, ער פאקט א קראנק ארט און נעמט שטעקן דעם פינגע*.. און טעאםער מוז האבן דרייםנדיקס אױך. טיפקייט שאדש נישש אין טעאטער, אבער״ ברייטקייט איז די קאנדיציע סינע קװאנאן. דעיצו האב איך די זאך נופא גע־ קענט פון פריער און צו א־ר קײן ציטרױ נישט געהאט. י. ראזנ־ פעלד האם נאך בײט אנהויב פין זײן קאריערע אנגעשריב״ן א דערציילונג ״קאנקורענטן״. עס איז דארט געװען א״שארף־אויס־ געמאלענער טיפ פון א שװאכן און כאראקטערלאזן ײדן װעלװל, וואס איז נישט נאר א פאגטאפל־העלד, נאר טאקע א באלע־ באסטע. ער קערט די שטוב, כאװעט די קינדער, צװאגט זײ, קאכט, און זײן װײב איז די פארדינערין. מען רופט אים טאקע װעלװל די באלעבאםטע. צו דעם טיפ איו צוגעקומען א קאנ־ פליקט א גענוגנ־יק״ער פאר סקיצע: וזעלװלם טאכטער עטע״לע קאן דעם פאטער נישט לײדן, װײל עד איז קיין״פאטער נישט, װייל ער איז קיין מאן נישט, און עס גייט פאר א מוראדיקע קאנקורנץ צװישן דעם פאטער א־ן דער טאכטער. די טאכטער זװיל העלפן דער מוטער אויסװארפן דעם פאטער און פארנעמען פיין פלאץ... דאם זונדל מאטעלע האלט מיטן פאטער. און דער־ ײאר װיל דער״ פאטער, אז דאם װײב זאל אים נאר האבן א םוננעלע און זי האט, אבער זי טוט אל״צדינג, אז' ם׳זאל״ אומ- קעמען... צוריק מיט אייניקע יאר האט יונה ראזנפעלד פון זײן דוגרציילונג געמאכט א טראניקאמעדי״ע. ער האט צו דער פיעפע צרקעגעבן דעם הויקער א פאטאלאנישן טיפ״, װאס װ1ינט בײ װע װלען אין קװארטיר און פארפירט די קליינע עטעלצ. (איך גאראנטיר נישט, אז דער דאזיקער העלד איז נישט פא־אן אין דער דערצײלונג) און די האנדלונג װערט אזוי־ארום אביסל קאמפליצירט. לייענענדיק די פיעסע האב איך דאך גע־אט די עמפינדוננ, אז איך לייען א דערצײלונג. מארים שװארץ האט געמאכט א טעאטער-פיגוד פון װעלװל באלעבאסטע. ער באװײזט אין אים נסים נישט אויםן זײענדיק דאס. דאכט״ זיך פשוט, װאס פשוטער קאן נישט זײן. א מאםקע פון א װי.נלאזן מענטשן,'א האלבער תס. ער רעדט מיט עפעם א פארבלאז״קול, צוגעפאנ- פעט און דאך באוױיזט ער צו רעדן אזוי, אז"א זילב זאל נישט פארלוירן װערן. און מארנע, מאייס שװארץ באהערשט זיין גאנ- צע פיזיק, זיין גוף, שטימע און פנים, אסך מער װי זײן דיק• ציע, ער האט פיעםעס, אין װעלכע ער פארשלינגט צומאל װער• טער, און דװקא רעדנדיק פאנפעװאטע אלם דער פארבלאזער װעלװל באלעבאסטע, פארשלינ״גט ער קײ; זילב גישט, מיט ״דער אויסערלעכקײט״ איז ער א לעבעדיקע סקולפטור, ער בלײבט עס וואלט צו־װייט פארפירט, מיר זאלן זיך אפשטעלן אויםפירלעך וועגן דעם וױיטערן ״לעבנס״־גאנג פון דער פיעסע ״קוני־לעמל׳ מיר װעלן נאר לסוף דערצײלן, אז אין 1924 איז זי געגעבן געװארן אין זזארשע אין א נײער אינםצעניזירונג דורך זיגמונט טורקאװ (אין ״צענטראל׳־טעאטערו. אין דעם זעלבן יאר איז זי אויפגעפירט געװארן אין א גאר נייער פארם אין ניו-יארקער ״קונסט-טעאטער׳" דורך מאריס שװארץ, אין 1926; אין אוקראינע אין ײדישן מלוכה־טעאטער דורך אפרים לויטער ״מיט א שארף אויםגעדריקטן װאדעװילישן קאלאריט׳, און נאך און נאך, - אין פארשידענע לענדער און שטעט״. אין 1931 איז ״קוני לעמל״ פונסניי, אויף א נייעם שטיי- גער, געשטעלט געװארן אין װארשא דורך מנחם רובין. און איצט, אויפן 54־טן י״אר, - א נייער גלגיל אינם לעבן פון דער פיעסע. -