Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 667

זײט 667 ליםערארישע בלעסער נוס. 42 (493) שטעט, און שפעטער - יענדער, וװ נאר א ײדישע טרופע איז אהין פארװאנדלט געוזארן. אין א בוך־פארם איז די קאמעדיע דערשינען ערשט אין יאר 1887, אין װארשע. דער פולער נאמען: ,דער פאנאטיק אדער די בײדע קוני לעמלם״, אפערעטע אין 4 אקטן און אין 8 ״ביל־ דער, פארפאסטפון אברהם גאלדםאדען; די מוזיק, די קאסטיומען און די דעקאראציאנען צו דעם פארפאסער׳. שפעטער איז די פיעסע פיל מאל איבערגעדרוקט געװארן אין װארשע און אין ניו-יארק. עס איז ארויסגעגעגעבן געװארן א העברעישע איבערזעצונג פון .קוני לעמל׳ אין ארץ־ישראל א. נ.: ״יזקנאי או שני יקטן־ יקטן , מחזה־צחוק (אופיריטד,) בארבעה מעשים, מתורגם עברית ע׳י מר. דרור ירושלים.' דאס יאר נישט אנגעװיזן, א בײלאגע צום העברעישן זשורנאל ״הצבי׳." אין העברעישן איז ״קוני לעמל׳ אויפגעפירט געװארן דעם 6־טן אקטאבער 1927 (פרײ לויט דער איבערזעצונג פון מר. דרורי אין תל־אביב - רעזשי - נחמן זיבעל, מוזיק (באארבעט• םין גבריאל גראד, קאסטױמען און דעקאראציעס פון א. סיגראד. דאס יידישע טעאטער האט אריבערגעװאנדערט אין די 80־ער יארן, צוליבן צארישן פארבאט, פון רוסלאנד קײן אמע־ ריקע. עם זענען געקומען נײע מענט״שן צום טעאטער, און א. גאלדפאדען איז אפט געבליבןסארלאזט אײנזאם, און געליטן נויט. א״ון אט: צו דעם 25־טן יעריקן יובל זינט גאלדפאדען האט גע- גרינדעט דעם נײעם ײדישן טעאטער, ארדענען אײן גאלדפאדנס פרײנט און פארערער א גראנדיעזע פא״רשטעלונג אין״נױ־יארק (22 פעברואר 1903) לטובת א. נאלדםא״דען, װעלכער האמ ״דאן געװוינט אין גרויס ארעמקײט אין פאריז. עס װערט אויפגעפירט גאלדפאדנס .די צװײ קוני לעמלס׳, און עס װערט ארויסגעלאזט א גרויסער אפיש, אין װעלכן מען שרײבט דארט צװישן אנדערן: ״אל תשליכני לעת זקנה׳, פארלאזט מיך נישט, װען איך בין אלט, - שרייט צו אונז אברהם גאלדפאדען״. און ״צום בענעפיס םון דעם םאטער פין דער ײדישער' דראמע און פון דעם גרינדער פון דאס ײדישע טעאטער׳ איז געגעבן געװארן די פיעסע ״קוני לעמל׳, אין װעלכער עם האבן זיך באטײליקט די גרעכטע ײדי־ שע ״כטארן׳. יעקב אדלער האט געשפילט פנחסל, באריס טאמא־ שעװסקי - סלמהנױ, סאפיא קארפ - חיה־קאראלינא, "טאנצמאן - ליבעלע, זיגמונט מאגילעסקא-קוני לעמל, מאדאם טאמאשעװסקי- אלס צװײטער קוני לעמל, ״מאדאם אבראמאװיטש 1 רבקה, אב־ ראמאװיטש - קלמן שדכן. יעקב גארדין האט געהאלטן די ״פעסט־רעדע׳ ״װער איז דער גרינדער פין יידישן טעאטער״ א. אז. װ״ אין דעם זעלבן אפיש פון ״קוני־לעמל״ איז געװען א הײסער אויפרוף צום ״װערטן פובליקום׳: ״אײער ליבלינג, אייער ערשטער זשארנאנישער דיכטער, דער גרינדער פון יידישן ־זעאטער, דער הײסטער' ײדישער פאטריאט, װאס האט אײך גאנ־ צע 25 יאר אמוזירט מיט זײנע אומשטערבלעכע װערק, װאס האט אײך מיט זײנע לידער געמאכט לאכן און װיינען, איז' אל״ט, שװאך און קראנק און נעדריקט פון דער ביטערער נויט... זאל דער גרינדער פון יידישן טעאטער װיסן, דאס ער האט פאר אייך זיין גאנץ לעבן נישט אומזיםט געארבעט, דאס איר זייט נישט נאר טרייע אנהענגער םון דער קונסט, דאס ״איר זייט אויך א דאנקבאר סאלק׳... די פארשטעלונג ״קוני לעמל״ האט דאן אריינגעבראכט םאר גאלדםאדענען מזוכנים פערטהאלבן״ טויזנט םראנק. עס זענען אינטערעסאנט צו ברענגען די פאר שורות פון גאלדפאדנס א בריװ פון פאריז װעגן דער ניו־יארקער אויפפירונג (צו יעקב דינעזאן)... ״...איר קענט אײך נישט״ פארשטעלן מיין תענוג, אז איך זיץ מיר אין מיין קאבינעט אין כאל״אט און טרינק מיר רויק מיין טיי, אין אין דעם זעלבן מאמענט אין נױ־יארק איז דאס טעאטער פול אין מען שרייט א״ון מען טאראראמט ״גאלדפאדען׳, און אויטארן האלטן רעדעס אויף דער בינע װעגן מיר, - דאס האט מען מיר אלץ באשריבן אין א בריװ, װאם זיי האבן מיר ג״עשיקט פון נױ־יארק נאך דעם בענעטיס מ׳ט״א טשעק פון אריבער ססל.3 פראנק." דאס ״געלט האב איך באנוצט צו פארן א גאנצן זומער אין די בעדער זיך קו״רירן אין א צייט געלעבט׳ - אזוי ארום האט ״קוני־לעמל׳ געשטיצט וײן ״פא־ טער׳ אויף דער ע״לטער און זיין שװערער נויט. צאל די איינװוינער סון ״זאריאדיע׳ <א ײדיש װינקל דאן אין מאסקװע - נ. מ.> מיט זײערע משפחות. די פיעסע הויבט זיך אן״ מיט א פײערלעכן בײטיש־געזאנג (א מלוה מלכה אין אריגי־ גאל - נ.מ.) אויסגעפירט זײער נישט שלעכט, און קאן זײן אסילו אריגינעל... דערנאך זענען מיר מיטאמאל ארײננעפאלן צװישן ק״ולות: געװאלט, ״װײ מיר א. אז. װ״ ״מיר הערן זיך אײן און כאטש א װארט זאלן מיר פארשטיין. מיר האבן זיך געװענדעט צ״ו די שכנים, או״ן פון אלע זײטן, איבערשלאגנדיק אײנער דעם אנדערן, האט מען אונז אנגעהויבן צו פארטי״יטשן׳. דער מחבר פון דער רעצענזיע גיט איבער גענוי דעם אינהאלט און גיט צו, אז עס איז ״זײער א פרײלעכע, קונציק־געבויטע ,קוױ־פרא־קװא׳ (קאמישע אוםפארשטענדלעכקײטן)' און אז די האנדלונג ״רופט אר״וים א הומארישן געלעכטער בײם נישט־פרעטענציעזן עולם״. דער םעליעטאניסט פון ״רוסקיא װיעדאמאםטי׳ ענדיקט זיין אר־ טיקל: ״אלס"א פארשטעלונג פארן פאלק,' איז די דאזיקע אפע־ רעטע נישט אן מעלות: עס װערן' אין איר בײסנדיק. פארן פואסשן עולם״זײער אנשוילעך, אויסגעלאכט די משונהדיקע פאר־ אור״םיילן, דער װילדער םאנאםיזם פון אן אקסקוראנט ופינסטערן מענטשו, װעלכער זעט די ישועה נאר אין פארהיטן די מנהגים שער־נלןם םון קיני״לנמל״!צאלדפא־ענמ א־דישעס ילעכדל דיא בײדז זזײז^ פון אלטערטום, װעלכער אנערקענט נישט קיין .ויםנשאפט, נישט קיין מענטשלעכע אנטװיקלונג, װעלכער האסט אידאס נײע, םרישע... געשפילט האט מען די פיעסע זײער״אחדותדיק״. באזונ־ דערס האט זיך אײנגעגעבן דאס 2־טע בילר פונם דריטן אקט ״די טויטע עדות׳ וב״ גאלדפאדען - ״די מתים׳ נ.מ.> װו״עם זזערט זײער בײז אויסגעל״אכט דעד פאנאטיקער פנחסל. װי אויף די בעסטע אקטיארן פון דער טרופע װעלן מיר אנװײזן אויף די ה׳ה שראגא ומאקסז צוקערמאן (קוני לעמל), װעלכער האט מיט גרויס קאמיזם דור-־געפירט זײן גישט־גרױגע ראלע, ״ פינקל יפנחסלז, און די םרויען - וױינשטײן וחיהקעם מוטעוס און פינקל (חיהקע). קײן םך מעלאדיעם איז אין די אפערעטע נישטא. דער־ םאר אבער זענען זײ אלע אריגינעל; אייניקע פון זײ 'געהערן פשוט צו די פאלקכטימלעכע״ ײדישע ניגונים. װארט־חכמה איז אין דער אפערעטע ״שװאך׳, בײם עולם (אבער> רוסן די חכמות ארויס דעם סאמע־באגײכטערטן געלעכטער׳... אזוי האט אויפגענומען דאם נײ־געבוירן קינד, די פיעםע, א מאסקװער קריסט. דער ײדישער עולם האט ממש צעטראגן דאס מעאטער. די פיעסע איז אויפגעפירט געװארן אין א ריי ״אנדערע