Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 666

ליטערארישע בלעטער גזמ. 42 /493> זײט 666 דער ערשטער *ויפרוף איז ארויס פון מיין הויז. אײנמאל, אין א זונטאג, אין פרילינג 1908, איז אפגעהאלטן געװארן יאין םײן הויז א זיגונג פון ד״ר נתן בירנבוים, ד׳ר חײס זשיטלאװסקי, דעם טארלעגער עװאלענקןז און מיר. זאלבעפערט האבן מיר ארומגערעדט דעם פלאן פון דער קאנפערענץ און דערנאך אוים־ גדארבעט דעם אויפרוף, צו װעלכן'מיר האבן צוגעגעבןי די אונ־ טערשריפט פין יעקב גארדין...״. די באמת שפאנענדיקע און העכםט-באלערעװדיקע, הגם םון קעגנער און אפילו פויינט אפט פארדרייטע געשיכטע םון דער קאנפערענץ נופא װערט גענוי און אויספירלעך איבערגעגעבן אין דעם בוך ״די ערשטע יידישע שפראך-קאנפערענץ אין טשערנא• װיץ - באריכטן, דאקומענטן און אפלאנגעי פון דער ששערנאװי־ צער קאנפערענץ 1908" (ארויסגעגעבן פון דער פילאלאגיישער םעקציעי פון דעם ײדישן װיסנשאפטלעכן אינסטיטוט, װילנע 1931, זייטן 288>. װער עם א־נטערעם־רט זיך ערנםט מיט דעם גרויסן ײדישן קולטור״קארף, װעט אין דעם דאזיקן בוך געפינען דעם גאנצן מאטעריאל, די געשיכטע פון דעם ײדישן קולטור-קאמף פאר די 25 יאר נאך טשערנאװיץ װעט ערשט נאך דארפן געשריבן װערן. דאס ויעט זיין די געשיכטע פון דעם' קאמף פון די יידישע מאםן און דער בעסטער יידישער אינטעליגענץ פאר דעם אייפבוי פון דעם ײדישן לעבן אויף די יםודות פין זעלבםטעטיק״ט און נא• ציאנאלער שעפערישקײט אין אלע לענדער פון יידישן ישוב. די דערגרײכונגען און די מפלות פ־ן דעם דאזיקן קאמף זענען גלייכ• צײטיק די רערגרײכונגען און רפלות פון' אונזער פאלק פאר זײן נאציאנאלן קױם. מיר האלטן נאך א־נמיטן דעם דאזיקן קאמף און זאלן די דאזיקע דורנלויפיקיע דערמאנונגען זיעגןי פארגאנגע־ גע עפױאדן אין דער געשיכטע פון דעם יירישיזם אונז אויפמוג־ טערן װײטער צו פירן די גרויסע מלחמה פאר אונזער ײדישן אויפקום אין װײטערדיקער אנטװיקלונגז... קער גרינדונג איז, װייזט אוים, געװען חײם אלעקסאנדראװ**). די אנדערע גרינדער זענען געװען ד״ר חײם זשיטלאװםקי, לעאן קאברין, אברהם ליעסין, קלמן צונזער, מרים שאמער און יהודה- ליייב כהן. שוין דער ערשטער פונקט פון דער 'פרינציפן-ערקלע־ רונג פון דעם דאזיקן פארײן אנטפלעקט די נײע באצױנג פון א טייל יידישער אינטעליגענץ אין אמעריקע צו דער יידישער שפראךז ״דער יידישער ליטעראטור־פאריין קוקט אויף דער יידישער פאלקס-שפראך נישט װי אויף א זשארגאן אדער װי אויף א דער• װײליק מיטל אדײנצוברענגען בילדונג יצװיישן די ײדישע מאסן, גאר װי אויף א זעלבשטענדיקער נאציאנאלער שפראך, װעלכע דיארף װערן די ליטעראטור-שפראך פון דיעם גאנצן ײדישן פאלק״. צוזאמען מיט אברהם רײזענם שטעלונג אין ״דעם יידישן װארם״ איז די מאניפעכטאציע פון דעם נױ־יארקער ״ליטעראטור־פארײן״ געװען א דירעקטער איבערגאנג צו טישערנאװיץ. מערקװירדיק, װאס צװישן די גרינדער פון ״ליטעראטור- פאריין״ פעלן יואל ענטין און דוד פינסקי, די דאזיקע צװיי פירנ־ דיקע פערזענלעכקײטן פון דער ײדישיםסישער באװעגונג אין אמעריקע. דעם ערשטן האט ז־ין פיאנערישע ארבעט פאר יידיש געבראכט צו װערן דער פאטער פון דער יידיש־װעלטלעכער שול אין אמעריקע, נאך אײדער אזעלכע שולן האבן זיך געגרינדעט ערגעץ־אנדערש. און דוד פינסקי, װאס שטײט עד־היום בראש פון דער יידישער קולטור־געזעלשאפט א־ן אמעריקע, ײעלכע רע־ פרעזענטירט דעם עכטן יידישיזם אין דער גײער װעלט, איז גע־ װען דער כנדק פון דער טשערנאװיצער שפר*ך-קאנפערענץ, װי ער דערצײלט עם אליין אין א ברױו צום יידישן שול-םארײן אין טשערנאװיץ ערב דער 20-יעריקעױ ױבל-פייערונג פון ז־ער קאנ■ פערענץ: ״... די אידעע פון דער משערנאװיצער קאנפערענץ און *•) געגיי װעגן ח. *לעקפענררןד, זע מ״ן וןרםיקל .ע פזרגעסזנזר *מע-יק*גער סריפסששעיער *ין ײרישיסנ־, .ײװ״א־נ^עשעד־ 1953, 2. ניח ם ן ס ײ ז י ל / װ $ ר ש ע די לעבבס־געשיכטט פוי א פיפסע (צ? דעד א7רפיר7ננ עד/ א. ג$לדפ$דענס ״?/זנ7*?עט?״ א7ן ״77ננ״טע^טער״) טײנער - דערצײלט ליברעסקא - האט אמאל געבראכט (אין 1880-1879) א דייטשיש ביכל ״נאטאן שלומיאל׳י, און װען ער האט עס פארגעלײענט, זענען מיר שיער נישט צעזעצט געװארן פאר געלעכטער. איז אײנגעפאלן צו מאכן דערפון א ײדישע פיעסע, און לאטײנער האט זיך אװעקגעזעצט און געמאכט דער- פון א קאמעדיע ״צװיי שמואל שמעלקעס״. פון דעם זעלבן דייטשן ביכעל האט גאלדפאדן געמאכט שפעטער די קאמעדיע ״דער פאנאטיק אדערידי בײדע קוני לעמעם״. צװישן לאטײנער און גאלדפאדן איז געװען דערפאר שפעטער א מחלוקת, װי עם איז געװען א מחלוקה פאר א צװײמער פיעסע, אין וזעלכער זײ האבן זיך צונויפגעטראפן (גאלדפאדנס שװער װערבל האט ארוים־ געגעבן א העברעיש ביכל ״בור וחולדה״ האט לאטײנעיר דערםון געמאכט א פיעסע ״די ליבע פון ירושלים״ אין גאלדפאדען -זײן בארימטע ״שולמית״). די קאמעדיע ״קוני לעמל״ איז אויפגעפירט געװארן אין ײדישן טעאיטער נאך אין 1880. די ערשטע ידיעות װעגן ״דעם פאנאטיק אדער דיי בײדע קוני לעמלס״ האבן מיר גראד פון א רוסישער 'צײטונג, פון די מאסקװער ״רוסקיא װיעדאמאסטי׳. אויגוכט 1880 איז גאלדפאדן געקומען מיט זיין יידישער יטרופע קײן מאסקװע, און דארם האט ער צװישן אנדערן גענעבן אויך אט די קאמעדיע. אין נומ. 205 (1880) ״רוםקיא װיעדאמאםםי׳ גיעפינען מיר א פעליעטאן, װו עס װערט געגעבן א באריכטיװעגן דער אויפפירונג. ״דאס 'איז בוכשטעבלעך א ײדיש װערק, אנגע־ שריבן אױף יענעם זעלבן לשין, װעלכער קלינגט העכעד םאר אנדערע אין שקלאװ, זשיטאמיר, בערדיטשעװ א. א. װ., און גע־ שפילט דורך די רײנבלוטיקיע ירושלימער אדעל־לײט. אן אונגע־ הערטער קוריאז: ״דער פאנאטיק״ האט צונויפנעקליבן זײער,א גרויסן עולם,' צװישן װעלכן עם האבן' געײיס געװעלסיקט אין א קינסטלעריש און איבערהויפט א סצעניש װערק איז געגליכן אפט צו א לעבעדיק װעזן. עס האט א רײכע ״לעבנם״-געשיכטע: א ניאױוע קינדהײט, א רייפערע ױגנט, דערנאך װאקסט עס, װערט רייף, צייטיק: שפעטער גײט עס אװעק אין דער ברײטער װעלט, האט פריידן און ליידן, װאגלט אױם, װערט גוט אויפגענומען, האט ערפאלג, איז ״אין ידי פעדערן״, און גיך קאן עס אויך װעידן פארגעםן, װערן א ױרד, אפשטארבן און אוועק אינגאנצןאויףאיי■ ביקער רו. - הכלל, א פיעסע קאן אדורכמאכן אין ״לעבן״ די אלע גלגולים, װאס א לעבעדיקער מענטש מאכט אדורך. אפטמאל נאכן ״טויט״ האט א פיעםע אויך קיין מנוחה נישט, עס איז איר באפוילן װידער מגל״גול צו װערן, אראפ אויף דער זינדיקער װעלט צו באקומען א תיקון פאר עפעם אומבאוײםטע זינד. מוו זיך די פיעסע באװייזן גאר אין אן אנדער גלגול, אין אנדערע לבושים, און אזוי װידער ארומבלאגקען פונדאסנײ איבער דער װעלט. אמ די נעדאנקען זענען מיר אײיף אויפן זינען, װען איך האב געזען די גאלדפאדען־שפיל ״קוני לעמל״ אין א שפאגל-נײעם גלגול אין ״ײננ־טעאטער״ (באארבעטונג און רעזשי' פון מ. בראנדט-וױיכערט). ״קוני־לעמל״ פון א. גאלדפאדען האט שוין גאר־גאר א רײכע ״פארגאנגענהײט״ און ס׳איז טשעקאװע בײ דעיר געילעגנ• הייט צו דערציילן די לעבנם-געשיכטע פון אט דער פיעםע װי זי איז געקומען אויף דער װעלם, און װאס פאר א לעבן זי האט אדורכגעמאכט. איך װיל עס מאכן בקיצור, בתכלית הקיצור: דער טאטע פון אט דעם ״שטיק״ איז גאר, א םברא, א דײטש. אזוי דערצײלמייצחק ליברעסקא, גאלדיפאדנס א פרײנט און מיטבױער פונם ײדישן טעאטער. דער באװוסטער ױסף לא־