Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 665

זײט 665 ליםערארישע בלעםעד נום. 42 (493) אויבערשטן/ איז קײן בעל־הבית בישט. און אונזער ײדישער קלײנבירגער, װאס לעבט מערםטנטײל םון װינט־געשעפטן און לופט־פרנסות, דער אויסגאנג פון װעלכע הענגמ אפטמאל אפ פון א צופאל, םון ״הצלחה׳? זײן גאנץ פארמעגן איזיאלע ימאל' אײנ־ געשטעלט אין א ריזיקאלישער שפיל פון בלינדע כוחוית - צי האט ער אן אנדער ברירה, װי צו גלױבן אין דער ,השגחה עלױנות׳? צי װאלט ער געקאנט סירן זײנע געשעפטן, אויב ער זאל נישט גלויבן, אז דער, װאס פירט די װעלט, װעט אים אויך םיירן אויפן גלײכן װעג?! פון די אלע פאקטן מוז מען קומען צו אײן אויספיר, אז דארט װז די זזיסנשאפט איז געבליבן הינטערשטעליק און איז נישט אימשטאנד צו באהערשן פראבלעמען און דערשיינונגען, װאס שפילן א אנטשײדענע ראלע אין לעבן פונם יחיד אדער כליל, װעלן מיליאנען מענטשןי זוכן הילף און שטיצע בײם ^אוי־ בערהאר פון דער װעלט׳, װעלכער פארמאגט יא, װי די רעליניעזע פאנטאזיע מאלט זיך אויס, אומבאגרענעצטע' מעגלעכקײטן און איבערנאטירלעכע קרעסטן. י.^״. דערמיט מוז זיך רעכענען די אנמי־רעליגיעזע פראפאגאנדע און נישט םארמעםטן זיך אויף א קאמף מיטן אינערלעכן רעלי־ גיעזן געפיל, װײל ביי דעם איצםיקן צושטאנד פון מענטשלעכן װיסן און קענען האט נישט דער דאזיקער קאמף קיין גרויםע אויסזיכטן אויף דערפאלג. - ר טשערבאוויץ איך אין דעם ארטיקל ״דער באגינען פון דער יידישער ארבע־ טער־באװעגונג׳ (אין די ,ײװא-בלעטער׳, 1931, 5). ו-י א זײל פון דעם ײדישיזם און זיין פיאנער אין דעם םאציאליכטישן לאגער דערהײבט זיך דער הויפיט-טעארעטיקער פוין דער ײדישער קולטור-באװעגונג, ד׳ר חײם זשייטלאװסקי, װעלכער איז אויך געײען אײנער פון די הויפט־פירער פון דער ײדישער שפראך־קאנפערענץ אין טשערנאװיץ. נאך אין יאר 1885 האט זשיטלאװכקי געפלאנט אן ארגאניזאציע '״משועת יישראל׳ פאר דעם ײדישן סאציאלױם מיט ײדיש אלס נאציאנאלע שפראך. שפעטער האט ער כיט זיין פראפאגאנדע פאר ײדייש אין די עד־ שטע יידיש-סאציאליםטישע קרײזלעך אין די סטודענטישע קאלא־ ניעס פון דער שוײיץ שטארק משפיע געװען אויף דער ״יידישיי־ זאציע׳ פון ״בונד׳. די זעלביקע פראפאגאנדע פון ד׳ר חײם זשיטלאװםקי האט געהאט אן אנטשײידנדיקע װירקונג אויף דער ײדישעיר אינטעיליגענץ אין אמעריקע, װעלכע האט אין משך פון א פערטל יארהונדערט זינט דער גרויסער יידישער עמיגראציע אנגעפירט א ריין אםימילאטארישע ליניע, ערשט מיט זשיטלאװ־ םקיס טעטיקײט אין אמעריקע הײבט זיך אן די זעלבסטבאײוסיטע יידישע קולטור־באװעגונג אין אמעריקע. דעי קאמף פאר דעם זעלבםטװערט סון ײדיש אין דעם נייעם גרויםן צענטער פון דעם יידישן לעבן און שאפן - אין אמעריקע - איז בכלל נאך גארגישט אייסגעפארשט. עס איז בלויז באקאנט די גרויסע 'פיאניערישע ארבעט איויף דעם געביט םון דעם װעטעראן פון דער יײדישער פילאלאגיע, אלעקסאנדער הארקאװי, װעלכער האט זיין ײדישיכטישע ארבעט אין דער ניי־ ער װעלט אנגעהויבן נאך אין יאר 1886. סימפטאמאמיש איז דער פרײו, װאס א גרופע יידישע שרײבער ד. יאפפא,' י. בארםקי, דוד אפאטעקעיר, י. פעטריקאװםקי, מארים ראזענפעלד, יאהאן פאליי א׳א) האבן געמאכט אין 1889 צו״ גרינדן א פארײן פיון ״זשאר־ גאן-ליטעראטן׳ מיט דעם הויפט-צװעק פון ״אייסבעסערונג דער זשארגאן-ליטעראטור אין גײםטיקער באצױנג און אויסערער סארם׳ *>. א פיל אויםגעשפראכענערע ײדישיסטישע מאניפעםטא־ ציע איז געװען די גרינדונג 'פון דעם ײדישן ״ליטעראטור-פא- רײן׳ אין ניו-יארק סיף 1904. דער הויפט-מחותן ביי דער דאזי• *) זע מ. שס*רקמ*נם ניושיץ *ין .*נקס־ םין >ומ**טײי סון ײװ־ז, אפ פון די מיגדעסטע נױאנסן אין זיין שכים און שטימונג, םון די דינסכע פעזעם פון קעגנזײטיקער גניכאיזגיעער ווירקונג, װאס ציען זיך דורך צװישן אים און פובייק״וםי איז װער קאן אים אפהיטן פון א דורכםאל אויסער .דעם אלמעכטיקן׳, װעלכעיר זעט פארייס אלע קלײניקײטן און קאן זיי רעגולירן? װענדט מען זיך צו' אים נאך הילף. דאס געשעט נישט נאר מיט שוישפילער, נאר אין א געויױסער מאס אויך מיט אנדערע,* װאס טרעטן ארויס עפגמלעך - מיט זינגער, לעקטארן, רעדגער וכדיומה. גאנצע סאציאלע פראפעםייעס שטעלן אײן טאג טעגלעך זייער לעבן אדער פארמענך דער מאטראס, װאס לאזט' זיך אװעק איבער וױיטעי ימים, דער פילאט, ויאס הויבט זיך אויף אויף זײן אעראפלאן, כדי דורכצומאכן א רײזעי אין דער לופטן, דער קוילן- נרעבער, װאס לאזט זיך אראפ אין דער טיפעניש פונם קוילן• גרוב - זײיאלעיװײסן, אז די לעבנס-נעפאר באגלײט זײ אויף יעדן שריט און טריט, און קיינער קאן ױי םון איר נישט ראטע־ װען, יעדע מינוט קאן געשען דאס איומגליק, אז זיי זאלן אװעק־ גיין פון דער װעלט אן א זיי־געזונמ: מוזן זיי האבן *בטחון און אמונה, כדי זײ זאלן קאנען טון טאג-אױס טאג־אייין זײער פרא־ פעסיאנעלע ארבעט. אן אמונה און בכחון װאלטאויךדער פויער גישטיגעקאנט ארײנלײגן זײן פראצע אין דער ערד, װיכנדיק פארויס, אז דאס גערעטעניש הענגט אפ פון א גאנצער רײע אט־ מאספערישע דערשײנונגען, אויף װעלכע קיינער, אויסער ״דעם ז?םן ו״זען/זוימע יידישיסט? פ א (םדף) נישט אפשטעלנדיק זיך לענגער אויף דע־ נײער װענדונג אין די קרייזן פון דער יידישער אינטעליגענץ אין מערב־אײרא־ פע אין זייער באציונג צו דעם ביזאהער פארהאסטן און פאר־ אכטן ״זשארגאן׳, װעלן מיר נאר דערמאנען דעם קאמף װאס א גרופע יידישע אינטעליגענץ בראש מיט דוד נאלדבלאט האט צו יענער צײט אננעפירט פאר דער אנערקענונג פון ײדיש אלס אײראפעישע שפראך אין דרום-אפריקע. נישט קוקנדיק אויף דעם ווידערשטאנד פון די יאהודישע מאשקעס, איז דער דאזיקער קאמף (1906-1903) נעקרוינט געװארן מיט ערפא,ג, און דער פאר־ לאמענט פון די דרום-אפריקאנישע״ רעפובליקן *האמ באשלאסן אז: א> יידיע איז אן אײראפעישער שפראך, ב> א קולטור-שפראך, ג) די שפראך פון דעם *ײדישן פאלק. דער דאזיקער באשלוס - םאקמיש די ערשטע אנערקענונג *פון דער ײדיישער שפראך דורך א רעגירונג - האט געהאט א פראקטישע באדײטונג פאר די ײדישע אימיגראנטן, װאס זײער קענען יידיש האט זײ בארעכ־ םיקט אריינצוקומען אין לאנד אלס ״עברידיקע׳, װי עם הײסט איצט אין סאװעטישן ײדיש. 111. אין א נײער םאזע פון דעם קאמף פאר דער אנערקענונג פון יידיש דורך דער מלוכה טרעטן מיר ארײן בשעת דער ער־ שטער רוסישער רעװאלוציע. דער אװאנגארד אין דעם דאזיקן קאמף איז נעװען די יידישע סאציאליססישע באװעגונג אין אלע אירע שטרעמונגען. אױך די יידישע סאציאליםמישע באװעגונג האט אין איר באציונג צו ײדיש דורכגעמאכט א געװאלטיקע עװאלוציע, אנגע־ הױבן םון דעם העברעיזם פון דעם פאטער סון דעם ײדישן״ סא־ ציאליזם, אהרן ליבערמאן, איבערי דער קאסמאפאליטישעיר אין דער טעאריע און אסימילאטארישער אין דער פראקטיק טע־ טיקײט פון די ערשטע סאציאליסטישע קרײזלעך אץ רוסלאנד, פוילן און אמעריקע, ביז ״צו דעם לכתחילהדיקן נײטראליזם פון ״בונד׳ און דאן דעם איבערגאנג צו אידעאלאגישן אדער בלויז פאקטישן ײדישיזם. אבער אפשטעלן זיך דערו״יף גענויער איז א טעמע פאר א באזונדערער *ארבעט. בלויז בארירט די טעמע האב 0