Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 664

ליטערארישע בלעםער נום 42 (493) זײט 664 פלעג ער אלײן פארפאסן פאר זיך תפילות אויף זײן אײגענעם שטײגער. אײנמאל האט ער אפגעריכט אזא מין תפילה: ,רבונו של עולם! איך בין אן ארעמער פאםטין, איך פאשע שאף און פאר אויספאשען איין שעפעלע נעם איך א גילדן, אבער דיך, טײערער גאטעניו, האב איך אזוי ליב, אז װען דו װאלםט געהאם שעפעלעך, װאלט איך זיי אויסגעפאשעט אומזיסט׳. א בת-קול איז ארויסגעגאנגען, גיט־צו דער ״ספר־החסידים״, און האט אוים־ גערופן, אז די תפילה פונם פאסטוך איז אנגעלעגט געװען אין די הימלען. אבער דאס רעליגיעזע געבעט, װאם רײסט זיך פון די טיפענישן'פון דער נשמה ברויכט נישט אנצוקומען אפילו צו אזעלכע פריביטױוע, הגם זײער הארציקע װערםער פונם פאסטוכם תפילה. עס קאן זיך באגײן אינגאנצן אן װערטער, עם קאן זיך פאיװאנדלען אין ״לידער אהנע װאיטע׳. מ׳קאן דינען גאט מים א שמייכל. אדער מיט א קרעכץ, - האבן געלערנט די גרינדער כונפ חםידיזם. דאם אינעילעכע רעליגיעזע געפיל קאן נישט געבראכן אדער נעשטרויכלט װעין דורך אפיקורםישע טענות און סבדות, וױ באגרינדעם זײ זאלן נישט זײן. דאם דאזיקע געםיל שטאמט נישט פון לאגישע באװייזן און װיסנשאפטלעכע ארגומענטן און נישט אויף זײ האלט זיך עס. עס ציט זײן יניקה גאר פון אנ״ דערע פסיכישע קװאלן, װאם ליגן גאר טיף אונטער דער שװעל פון אונזער באװוםטזיין. דארװין איז געװען אײנער םון די גרעם- טע געלערנטע, װאם די מענטשהייט האט פארמאגט, ער האט באװיזן צו װארפןיא װיםנשאפטלעכן ליכט־שטראלי אויף מעשה־ בראשית און פעםטצושטעלן דעם נישט גאר געהויבענעם יחום פון אדם הראשון. און דאך האט אים זיין קאלאסאלער װיסן און זיין װיםנשאפטלעכע װעלט-באנעמונג נישט געשטערט צו גלײבן אין גאט, ד. ה. אין אן אויבערשטן כוח, װאם שטייט איבערן קאסמאס. איבער דער גאנצער װעלמ־געביידע מיט אירע נאטור־ קרעפטן און נאטור״געזעצן. איך האב אננערופן בײם נאמען אזא װעלט־בארימטן גאון, װי דארװין, אבער מ׳װאלט געקאנט אנריפן הונדערטער נעמען פון וױיניקער' באקאנטע' פארשטײער פון דער וױסנשאפט, ײעלכע זענען פארבליבן בײ זײער ערנסטן גלויבן, נישט געקוקט אויף דער שטרענגער דיפציפלין פון זײער װיסנשאפטלעכן דענקען. פארקערט, זיי װייסן בעסער פון אנדערע, אז די מעגלעכקייטן פון דער וױסנשאסט מיט אירע פארשונגם און אנטדעקונגס־מעטאדן זענען זײער באגרענעצט, אז דייװיםנשאפט נעמט זיך לכתחיילה ארנישט אונטער צו געבן אן ענטפער אויף די עיקר־פראבלעמע פון יעדער פילאזאפישער אדער רעליגיעזער םיסטעם װיעגן דעם אנהויב פון אלע אנהויבן, י װעגן דעם םוף פון אלע סופן און װעגן דעם לעצטןיתכלית פון אלע תכליתים. לאזט מען זיך אװעק זוכן אן ענטפער אויף די דאזיקע פראבלעמען אויף װעגן, װאם ליגן אין דער זײט פון דעריװיסנשאם״ט מיט איר םארשונגס־גע־ ביט, און װאס פירן צו מעטאפיזישע אדער רעליגיעיזע קאנצעפ־ ציעס. אבער נישט נאר דער פילאזאפיש־דענקנדער, נאר;,אויך דער דורכשניט־געביילדעמער מענטש״, װעמען די פיליאזאםישע פראבלעמען לאזן רויק שלאפן, בלאנדזשעט אדום אין דעיר פינס־ טעו־. ער װייםט װעגן דעם געװאלדיקן פראגרעם פון דער װיסנ- שאפט און טעכניק און באװונדערט אים, יאבער װאם קומט אים ארוים, װאס ער לעבט אין א צײט פון אעיראפלאן י און ראדיא, װען זײן לעבן בלײבט װידער הענגען, װי פריפר, אויף א האר'? צי גײט ער אין גאס, צי ער פארט םיט דער באן, אדער מיםן שיף, אומעטום לויערן געפארן איויף זײן לעבן. אן אויטא אדער א טראם-װאגאן קאנען אין אײן םינוט צעשמעטערן ױין מיוח״אױף פיצלעך, ערי קאן אומקומען פון א באן־קאטאסטראסע, אדער פון א שיפס־ברוך. אט די אלע אומגליקן קומען פאר,'פארשטײם ױך, לויט אלע געזעצן פון פיזיק און מעכאניק, פ״ון םיזיאלאגיע און פאטאלאגיע. אבער װער קאן די דאזיקע אומגליקן סא״רויםזען און װער קאן זיי אפװענדן ז אוין װיםל ״מאל שטײט די םעדיצין הילפ- לאז ביי זײן קראנקן-בעט און קאן פאר אים קײן תרופה נישם געפונען? װאס-זשע בלײבט אים״ איבער צו טון אין שרעק און פארצװייפלונג, אויב נישט אויםצוהויבן די אוינן צום הימל? מ׳דערצײלט, אז םארן ארויסטריט אויף דער בינע טוען די שוישפילער שטילערהײט תםילה, בעטנדיק װעגן דערםאלג• דאם איז קײן חידוש נישט. דער דערםאלג פונם שוישפילער הענגם און די אסימילאציע אנגעהויבן אפצורײסן פון אונזער נאציאנאלן ארגאניזם גאנצע שטיקער לעבעדיק פלײש, און אויב עפעס בינדט נאך צו צום פאלק געװיסע אםימילירטע קרייזן זײנע, איז עס װידעיר דער טעמפ״ל, דער רעפארמירטער גאטעס-דינסט, װאס איז א שאטן פון א שאטן פון דער ײדישער טראדיציאנעלער תפילה בציבור, א שװאיכער אפקלאנג אירער, אבער פארט פון רעליגיעזער נאטור. איך האב נישט בדעה צו פארפירן דא א װיכוח מיט דער געבראכטער קאנצעפציע פון דער ײדישער געשיכטע. װען איך האב זי דא דערמאנט, איז נאר צוליב דעם, כדי אויפצװוייזן, פארװאס א געװיסער סײל פו״ן אונזער אויפגעקלערטער אינטע• ליגענץ קאן ביי זיך נישט פועלן צו פירן אן אנטי-רעליגיעזע פראפאגאנדע. װארום װו ליגט די גאראנטיע, או די דאזיקע פראפאגאנדע װע״ט נישט אמאל אינטערשװענקען דעם פונדאסענט, אוי״ף װעלכן ס׳האלט זיך דצר קױם־האומה? און אויב אזוי, איז שוין גלײכער צו לאזן די רעליגיע צורו און נישט אײנשטעלן אין קאן די עקזיסטענץ פונם פאלק. יוואס דארפט איר מער? אפילו אזא פ־ייער גייסט, װי י. ל. פר״ץ איז געװען, האט ער אויך אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן זיך אנגעהויבן צו קװענקלען, צי װאלם נישט געווען א םברה צו פארקערעװען צוריק אין שול ארײן, װוהין די נייע זוכענישן װאלטן װייטער געפירט פרצן, דוען אים וואלט באשערט געװען לענגיער צו לעבן, קאן מען איצט נישט װיםין. נאר אויב אזא צעדערבױם, װי פרץ, יהאט געקאנט זיך א װאקל טון אין זיינע באצ־ונגען צו דער ײדיעעי אמונה, היינט װי קאנען ביי־ שטיין דעם נםױן די קליינינקע און דינינקע צװײגעלעך, װאם האבן די טבע צו שאקלען זיך טא אהין, טא אהער בײ יעדן בלאז פון אדורכפליענדיקן װינטל!? פאלט אזוי-ארום די גאנצע לאםט פון דער אנטי־רעליגיעזער פראפאגאנדע אויף א ענגן קרײז פון ראדיקאלער איגטעליגענץ און ארבעטער־טוער, װעלכע בלײבן זײער אפט שטיין פאר א טויבער װאנט פון אומװיםנהייט און מעמפקייט, אדער שטויסן זיך אן אויף פארשטאפטע מוחות, װאם פלאנטערן זיך, װי א פליג אין שפ־נװעבס, אין א נעץ פון פארהייליקטע טראדיציעס און מנהגים און קאנען זײ נישט בײקומען. מיט די דאזיקע עלע־ מענטן םוז מען אניהויבן פון ״מה טובו׳, פונם אלף-בית, און נישט איין װאסעיר װעט נאך דורכפליסן, ביז ם׳װעט זיך איינ־ געבן ארײנקלאפן זײ אין קאפ דעם ערשטן קריטישן געדאנק װעגן זײער רעליגיעזן האנדליען און שטאמלען. די דאזיקע שװע. ריקייטן מוז בען ארייננעמען אין חשבװ, כדי אויסצומײדן אומ־ דערװארטעטע אנטוישונגען. 2. מ׳טאר ז ך אויך נישט נארן אין חשבון און אפן זאגן זיך און אנדערע, אז די אנטי-דעליגיעזע פ־אפאגאנדע קאן זײן גע• ריכטעט נאר קעגן באשטימטע פארמען פון דער רעליגיעזער אר■ גאניזאציע״ און רעליגיעזער עבודה, קעגן רעליגיעזן ריטואל און קולט, קענן קירך און קלער, קענן קלויז און כלי-קודש. דאס אינערלעכע רעליגיעזע געפיל, די אינערלעכע רעליגיעזע שט״י־ מונגען און איבערלעבונגען בלייבן, נישט געקוקט אויף דער אנטי-רעליגיעזער פראפאגאנדע, װי געװען. זײ אנטשטייען און אנטװיקלען זיך לויט״ זייערע אײגענע געזעצן. די אנטי־רעלי־ גיעזע פראפאגאנדע קאן באװויגן א מענטשן, ער זאל עובר זיין אויף *לעיתר׳יג מצװת, ער זאל יארן־לאנג נישט' ארײנשמעקן אין שול ארײן, אבער זײן אײערלעךי רעליגיעז געפיל, אויב עס איז נאר געװען ״בײ אים פון פריער, װערט דורך זײן נײער רעליגיעזער אויפפירונג נישם אונטערגעריםן און נישט אנגערירט, וױיל דאם אמתע רעליגיעזע געפיל איז נישט געבונדן 'מיט בא• שטימטע רעליגיעזע פארמען און מעשים. עס ברויכט זיך נישט צו װארעמען ביים שול-אויװן, אדער בײם פייער-טאפ פונם טרא• דיציאנעלן דאװנען לויטן אנגענומענעם נוסח און 'אײנגעשטעלטן תפילה-שאבלאן. די אויפריכ״טיקע רעליניעזע שטימונג קאן קוםען צום אויסדרוק אין א צעבראכעגער שפראך אוער נאר אויף שטום• לשון. דער ״ספר־החסידיס׳ ברענגט א מעשה פון א יידישן פאס־ טוך, װאם האט נישט געקענט דאװנען, נישט פארשטאנען קיין פירוש המילות און אפילו דעם אלף-בית נישט ײעכט געקענט.