Literarishe bleter · 1933-10-20 · 42 (20.10.1933) · p. Seite 663

זײט 663 ליטערארישע גלעםער נום. 42 (493) איז נישט פארגעקומען צוליב דער געזעלשאפסלעכער צעפאלונג םון טעריטאריאליסטישע פארטײען. און ם׳איז זעלבסטפארשטענדלעפ, אז נאך אין א גרעסע• רער מאס, װי אין 5(19, דארף דער אױפגעװאכטער טעריטאר• יאליזם האבן א סאציאליסטישן אינהאלט. נאר אונטער דער רייטער פאן פון סאציאלױם קען מען צונויפקלײבן אקטיװע און אנט• שלאסענע ױגנטלענע און באנײסטערן זײ. ם׳װאלט באמת גע• װען אן אומזין אין א צייט, װען דער קאפיטאליזם שטארבט, בילדן א בירגערלעך־טעריטאריאליסטישע באװעגוננ און פירן א קאפיטאליכסישע קאלאניזאציע. סאציאליסטישער טעריטאריאליזם-דאס דארף זײן דער אויסװעג. איך נלויב פעסם אין דעם פוח פון דער יוגנט. זי איז הײנט־צו־טאג דער אײנציקער םאקסאר בײ אונז, װאס קען עפעם אויפסאן. אונזער חיססארישע אויפגאבע איז איצט צוריק אוים• צולעבן דעם קאנסעקװענטן טעריסאריאליזם פון ם. ס. א טעריסאריעז א סעריטאריע מח זיך געפינען. קנאפ אומבאװוינטע שטחים זענען נאך פאראן אויף דער גארער װעלמ, װו םען קען אנדויבן די קאלאניזאציע? שסודירנדיק די גע• שיכטע פון טעריטאו יאליזם, האב איך זיך נישט געקענט בא• פרײען פון דעם אײנדרוק, אז נישט צוליב דעם איז אומגעקו• מען דער טעריטאריאליזם, װאס ס׳איז נישט געװען קײן טערי• סאריע, נאר פארקערט: די סעריסאריאליזירונג פון ײדישע מאםן דר. ם.; י? ב ע ד פ יע ד ב; א ם /; א צ ק די גרעבעצי פוי דער אבטידעליגיעזער מאנלפאניע יונג געװען. מיר אבער האבן נישט פארגינען דעם נחת םונם נצחין אונזערע קינדער, מיר האבן אלײן נעװאלט געניסן פון די פירות פון אונזער .בוים׳. מיר יהאבן זיך אײננערעדט, אז אונזער .קולטור-קאמף׳ װעט אונז אנקומען גרינגער, דער זיג װעט זײן שנעלער און פולער. ביי ,זײ׳, ביי די אומות-העולם - אזוי האבן מיר געקלערט - באזיצן די גײםטלעכע שטארקע ארגאני• זאציעס, די שליטה פון דער קירך איז געװאלדיק גרויס. דער רוימישער פויפסט האט דאך אמאל געהאלטן אין זיינע הענט ,בײדע שװערדן׳ - פון פאליטישער און קירכלערער מאכט. שפעטער, װען די ערשטע שװערד איז ארויםגעריסן געװארן פונם פויפסטס דענט, האט די קירך געפונען א מעכטיקע שטיצע ביי דער מלוכה און איז געװארן אײנע פון אירע ארגאנישע בא־ שםאנדטײלן. בײ אונז אבער - האבן מיר געמיינט - שטייט די זאך גאר אנדערש. װאס פאר א מאכט און װאס פאר א װערם פארמאגן, מ׳שטיינס געזאגט, אונזערע רבנימלעך און רביימלעך, װאם זענען צעװארפן אין הונדטערטער שטעט און שטעטלעך? אײן רעכטער שטײם און - פון זײ ױעט ביײבן גאר א שװאכער זכר לחורבן, װי ם בלײבט אמאל א שװארצער קוימען אויף א פארברענמער חורבה, װעלכער װארעמט קיינעם נישט, און קיינער זוכט נישט קיין װארעמקייט בײ אים אט אין דער צײט, װען מיר האבן זיך פארלאזכ אויף נםים און רויק געקוקט אויף דער צוקונפט, װען מיר האבן נאך צוריק מיט א יאר 20 געגלויבט צוזאמען מיט דוד אײנהארן, יאז ,געשטארבן דער לעצטער בעל-תםילה, .נישטא װער צום עמוד זאל גיין...' -, האט זיך אין דער זעלבער צײט דאס גאנצע םעקל םון אונזערע כלי-קודש באװיזן זיך אלײן צו ארגיאניזירן און צו גרינדן אן אנ־ געזעענעם װעלכ-םארבאנד פון ,אגודת-ישראל׳, װעמענס השפיעה ס׳װערט םארשפרייט א סך וױיטער פון די גרענעצן פינם ארטא־ דאקסישן פארכאנד און דרינגט אריין אין א סך כלומרשט־ויועלט־ לעכע יידישע פארטייען און ארגאניזאציעס, װעלכע האלטן פאר זייער נאציאנאלן חוב צו צאלן מעשר פון םיעטעט און יראת־ הכבוד דער גרייז-גרויער רעליגיע און טראדיציע. אין באשטימטע קרײזן פון אונזער אינטעליגענץ האלט זיך נאך אלץ די פארעל־ טערטע פארשטעלונג, אז די ײדישע רעליגיע איז געװען דער אנטשײדענער כח, װאס ה;.ט באװיזן צװײ טויזנט יאר אפצוהיטן דאס ײדישע פאלק פון נאציאנאלן אונטערגאנג, נישטי געקוקט דערויף, װאס עס איז אין משך פונם לאנגן גלות צעזײט און צעשפרײט געװארן צװישן פעלקער און לענדער און אומעטום האט עס געהאט אויםצושטיין רדיםות און נגישות. װען נישט די צויזאמענהאלטנדיקע קראפט פון דער ײדישער רעליגיע, װאלט דאם םאלק זיך פאגאנדערגעפאלן, װי אן אויסגעטרוקנט פעסל, יםון װעלכן'ס׳זענען אראפגענומען געװארן די רײפן. און אט האם איר דאך א סימן, יאז װי נאר דער פרײער נײסט האט 'ארײנגיע• דרונגעין אין אונזער לעבן י און האט אנגעהויבן פיאנאנדערצו- טרייסלען די יםודות סון דער ײדישער רעליגיע, האט דער שמד 1. ביי די םאציאליםטן און קאמוניסטן האט זיך איינגעשטעלט א מנהג, אז איןידער צײט פון די'ימים-נוראים װערט פארשטארקט די אנטירעליגיעזע פראפאגאנדע. דאס האט א געװיסן זין. אין יענע ,גאטם־פארכטיקע טענ״, װען די .הייליקע ספרים׳ באמיען זיך אניאיגן א יפחד אויפן עולם מיט שרעק-בילדער פונם ונתנה• תוקף אוין מיט ענלעכע תפילות און תחינית, איז די העכסטע און די בעםטע צײט צו בארויקן די אנגעשראקענע פאנטאזיע פונם אינטעלעקמועל-הילפלאזן מענמשן און אים אויםצײוײזן, אז די אלע בבא-מעשות זענען נישט מער װי אפגעשלאגענע הושענות, םיט װעלכע ס׳האבן זיך באנוצט די כלי-קודש פון פארשידענע אומות און עפאכן, רדי צו האלטן די פאלקס־םאסן אין שטענ־ דיקער מורא פיארן הימל און אין שטומערי אונטערטעניקײט אויף דער ערד. ביי דער דאזיקער נעלעגנהייט, װי ביי אנדערע פא• םיקע נעלעגנהײטן, איז כ׳־אי אויפצוקלערן - אויף װיפל ס׳לאזט זיך - די היסמארישע םיבות און די סאציאלע כװנות פון כלעריליי דינים און מנהגים, געבאטן און םארביאטן, װעלכע זענען נישט םון א בת־קול פונם הימל אויסגערופן, און נישמ פונם בארג־םיני נעגעבן געװארן, נאר זיי זענען געשאפן געװארן דא אין דער נידער, אויף דער זינדיקער ערד צוליב זינדיקע 'אינטערעסן םון די הערשנדע קלאםן. די אויפגאבן פון דער אנטי־רעליניעזער פראפאגאנדע אין אונזער לעבן לאזן זיך נישט צו הױך שאצן. אין אונזער װעלטל האבן זיך אין משך פון צענטליקער דורות אננעקליבן גאנצע בערג שטויב םון פארםײלטע שמות און םארשימילטע טראדיציעס, אז מ׳װעט מוזן יארן-לאנג ארבעטן מיט בעזימער און פלעדער• װישן, אײדער ס׳װעט זיך איינגעבן אביםל דורכצורייניקן די לופט. די השכלה־באװענונג האט זיך אנגעהויבן בײ אונז נאך מיט א 70 יאר צוריק, די ארביעטער-באױעגוננ האט נאך םאריארן געפייערמ איר 35־יעריקן ױביליי, און דאך איז די שליטה יםון דער קלויז און בית-המדרש, םונם רב אוןי רבין נאך נענוג נרויס אין לעבן פונם מזרח-אייראפעישן יודנטום. מיר האבן יארן-לאנג געלעבט אין טעות, װען מיר האבן לײכטזיניק גערעכנט, אז םיט אונזערע כלי־קודש זענען מיר שוין פארטיק, אז אט-אט װעלן זיי זיך אװעקלעגן פאר אונזערע אויגן באזיגטע און דערשלאגענע דורכן כוח פון דער מאדערנער קול• טור. בעת ביסמארקיהאט זיך פארמאסטן אויף יזײן בארימטן ,קילטור-קאמף׳ מיט דיי קאטאליקן, האיט ער נעוװסט פארױם, אז דער קאמף איז אויםגערעכנט י אויף ציענדליקער יארך אז ערשט די קינדער און די קינדס־קינדער װעלן קאנען אפטרײסלען די פירות פונם בוים, װעלכער װערט איצט פאירפלאנצט. מילא בים• מארקס בוים איז םארדארט געװארן, אײדער ער האט זיך בא• װיזן פאנאנדערצעבליען. ביסמארק אלײן האט אוינטערגעלעגט אונטערן בוים א װארם פון זיין רעאקציאנערער יונקערן-פאליטיק, װעלכע האט אויפגעפרעסן זיינע װארצלעין, װען זײ זענען נאך