Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 653

זײם 653 ליטערארישע בלעטער נימ. 41—40 (2׳ 491)? .!)?זון/נן^דעעס מאדיס שװארץ אוז דער ראמאי אויף דער ביבע בעטטע מעגיעכקײטן און געלעגנהײטן די ױנגע דראמאטירגן־ קינםטלער: ביםקא, גאטעספעיד, סעקלב־ אין לייװיקן. מער איז נישטא, און מער א־ז בײ די דע־מאנטע מחברים אײך גישטא. האט ער זיך געװענדעט בו ״סיעמדע גערםנער/ אין נישט• ײדישע דראםאטורגן האבן געגלאנצט אויף דער בינע םין ײדישן קונסט-טעאטער, גארקי, טשעכאװ, אנדרעיעװ, דייטשע און ענג- רישע, שפאנישע, 'איטאליענישע אין פוילישע. עס זענען נעװען פ־עכטיקע אויפפירונגען, אײראפעישע און קולטורעלע, נאר קאיט און ם־עמד. א ײדיש קונסט-טעאטער דאיף זיין אין תוך יידיש. קיין רעפערטואר איז נישטא. און מאריס שװארץ האט זיך אננעשלאגן צום װענ םון ײדיישן שריפשטעלער, צי זײן װערק, צי זײן שאםיננ - צום ראמאן. און װי אלץ, װאס שװארץ טוט, טוט ער נישט מיט א שטרענג-פארויםגעזעענעם פלאן. האט ער אלײן נישט געװוסט די גרויסע מיסיע, װאס ער טראנט פאר דער יירישער קילטו־. דאס ײדישע בוך איז נישט קײן'מאסן-ארטיקל, און ער האט עם דער- הויבן צו א מאסן-פראדוקציע. ער האט געגעבן דעם תמצית םון א קיסטלערישע זאך, 'פין שרײבערם איװערק, הערלעך אילוםםרירט און קינסטלעריש אונטערפערטירט פאר טױזנטער, טײזנטער לעזער, פארדא[, צוהערער און צושויער. פויכטװאנגערס ,״יוד זיס׳, װאלט פאר דעם פסוטן ײד געװען א םארשלאסענע זאך, און אשס .קידוש השם׳, ,״כישו&מאכערין םון קאסטיליע׳ און אפילו דער ברײט-פראםאגאנדירטער ראמאן פון י. י. זיננער ,יאשע קאלב׳ װאלט קײנמאל אין דרוק נישט געהאט אזא אפגאנג וױ ער האט געהאט אויף דער בינע. עס איז נאך'מער װי אן אויפטו. םון אײן זײט געוױנם די יידישע ליטעראטור, װאס דער ,בכתב׳ װערט געראטעװעם דורך ״בעל-פה״, און פ־ן דער צװייטער זייט װערט אפגערויםט א געםאר, װאס הענגט איבערן דאך םון יירישן טעאטער: רעפערטואר! פארשטייט זיך, אז נישט יעדער רעזשיסער און נישט יעדעס טעאטער װעט זיך קאנען דערלו־בן אזא זאך וױ סצעניזירן די באדײטנדיקסטע װערק םון אונזער ליטעראטור. דאם װאלט נעשאפן א קעגן-װענדונג. מען דארף צוגײן מיט ליבע און דער עיקר - מיט פעיקײטן. און צו די אלע לויבן, שבחים, װאם עם װעט אויםקומען מארים שװאיצן צו הערן אין צוזאמענהאנג פון דעם ױבילײ פון פופצן יאר ,קונסט-טעאטער׳, דארף מען צוגעבן די זעלטענע מעלה זײנע, װאס ער קאן אזױ פײן און טרעפלעך דראמאטעזירן א װערק. י עס איז פשוט צו שטוינען, א ראמאן פון הונדערטער, הונדערטער זײטן, װערט דורך זײן אויג' ממש איינגעשלונגען. מיר איז אפט אײסגעקימען צו זען מאריס שװארצן ביי אט דער דראמאטורנישער ארבעט. מערסטנטײל האט ער עם געטון שפעט בײנאכט, נאך א טאנ פ־אבן, פלאנעװען, קאנפערענצן, רעזשיםירן, אפבעטן די בעלי-חיבות, אויסבאהאלטן זיך פאר א צעטל-דער- לאננער פין געריכט, מאכן אפיציעלע װיזיכן, אראנזשירוננען מיטן ארטיסטן-פארײן אין ציםיסוף - א פארשטעלונג. אם נאך דעם אלעמען, שפעט בײנאכט נאך דער םארשטעלונג פלעגט ער זיך ערשט נעמען צום ראמאן, צושנײדן, צוטרייבערן, קאמפלעטירן, באהעפטן קאפיטל מיט קאפיטל. איך האב לכתחילה זיך געשסןקן, געמײנט, אז מאריס שװארץ טוט א ״בערישע טובה׳ דעם שרײבער, װעמענם ראמאן ער דראמאטיזירט, ערשט װען די זאך איז פארטיק געװארן, און אויפגעפירט געװארן, האב איך פשוט באװונדערט װי אזוי עס זענען פון די צעהאדערטע ראמאן- בלעטלעך, צונויפגעשמעלט געװארן נישט נאר דע״ר קיצור,' דער ״סוזשעט׳ םון ראמאן, נאר דער ראמאן גוםא, דעם געדאנק םון זיין םאי־פאסער, די דיאלאגן, די שפראך איז געבליבן. נישט בלויז אן עקםטראקט פון דעם װערק, נאר דאס װערק גופא. עס האט אויסגעזען װי װונדער: װי אזוי שװארצן איז געלונגען א ראמאן סון עטלעכע הונדערט זייטן אײנצופאסן אין א צוױי און האלב שעהדיקע םארשטעלונג. אט דער דאזיקער כח זײנער, װי א סך אנדערע בוחות מאריס ״שװארצס, דיארף אונז איבערראשן. מען האט שױן געשריב, א.ין מען װעט נאך שרײבן װעגן מאריס שװארצס אויםערגעװיינלעכער ענערגיע, "ארבעטסזאמקײט און פעיקײט צו ארבעטן. אונטער די אוםשטענדן, װאס עס איז אים אויסגעקומען צו ארבעטן ביים ״קונסט-טעאטער׳ אין משך םון די םופצן יאר, האט ער געהאט אויםצושטײן ״קאלטס און װארעמס׳ און נ״אר דורך ענערניע און מי איז אים נעלוננען אױיםצושלעפן אינסטי• טוציעס נישט פון אײן פינאנציעלע בלאטע און מאראלישן באנקראט. טעאטער האט שטערוננען. און םער פון אלעם - האט״ א קונסט־טעאטער גרױםע שטערונגען. דער בארן איז נישט צוגע־ נרייט אפטמאל קומט אין טעאטער א נישט-געװונטשענער עולם און נאנץ אפט - פאר דעם געװונטשענעם עולם, איז נישטא קיין געװונטשזנע פיעסע. און מאריס שװארץ האט געמוזט זוכן, געפינען יעדעס מאל א װענ, אן אויסװענ. - ער האט זיך געװארפן סון איין עקסטרעם צום אנדערן. םין א פארשװענדעריש־רײכער אויספירונג סין ״אטעלא׳, ביז אן איינפאכער געכאפטער פארשטעלונג פון ״סאיאר נח׳. פון א פארביקער, מוזיקאלישער נײ.סטיליזירטע קאמנד״יע ״לא תחמוד׳ ביז דער באנײשער און דערהויבענער א״ײפסירונג פון דעם ערזאץ - ״פאוםט׳ שטיק ״גאט, מענטש און טײװל״. און װען עס האט זיך אים געדאכטן, א״ז ם׳דארף מאכן קאמפראמיםן מיט ,,מוישע׳, האט מען ארײנגעװארםן ״גרינבערגס טעכםער׳, אבער דאס א׳ץ איז געװען עקספרימענט. עקספרימענט, װאס מ״אריס שװארץ האט אפילו נישט נעפילט, נישט געװוסט, אז ער מאכט עקספערימענטן. יעדער נײער װעג איז פאר א־ם נעװען אזוי נאטירלעך, װי נאטירלעך עס איז זײן ארבעט. מאיים שװארץ שטרענגט זיך נישט אן, דערצו איז ער באשאםן״, בדי... צו שאפן, ער האט גענרינ״דעט דאם ״קונםט-טעאטער׳, בדי צו זיין דערמוטיקט און אנטוישט, כדי צו מאכן םארםעגן אין סארלירן פארמעגן. יעדער דערפאלג איז פאר אים אזוי אימדערװארטעט, װי אומדערװארטעט עם איז דער מיסעיפאלג. ער לערנט, שרעקט זיך אבער נישט פון דורכפאל, װי ער נעמש זיך נישט איבער םון א ניצחון. און אזוי, װילנדיק צו נישט, פלאנענדיק צי נישט, ששויסט ער זיך אן אויפן װעג, װאם סירט אליין צום ציל. רעפערטואר איז א "וױכטיקע פראגע אין דער יידישער טעאטער־װעלט. אײגנטלעך נישט בלויז אין דער ײדישער, נאר אויך אין דער נישט־ײדישער. אויך אין ראטנפארבאנד קלאגט מען זיך, אז עס איז נישטא קײן רעפערטואר. אין יידישן טעאטער איז עם ברענענדיקער. יידישע שרײבער שרײבן נישט קײן טעאטער־זאכן, מען םוז אנקומען צו ,בעל־מלאכות׳, װאס מאכן עם זײער פארטאטשנע. דא״ס ײד־שע טעאטער בכלל האט ״זיך יארן לאנג דערנעיט און דע״־נערט זיך איצש אין גרוי״סן טײל *פץ דעם, װאס מען רופט אן שוגד. טעאטער-ליטעראטור איז אן אײגנארטיקע ליטעראטור, אין יעדער דראמע, װאס עם שרײבט א געניטער דראמאטורנ, איז דא א ביסעלע פון דעם, װאס מען רופט ביי אונז מעלאדראמע. אנדערש טויג עס נישט פאר ט״עאטער, אנדערש װעט עס דעם גרעםשן ליטעראטור־םארערער נודיען. אט אזוי װי טעאטער מוו האבן ספעציעלע ליכט און גרים, מוז דאס װארט אויף דער בינע אינטערגעשטראכן װערן, גרימירט װערן, אץ די האנדלוננ דארף זײן קאםפליצירט און מעשה־ארטיק, און אין יעדער מעשה איז דא איביערגעטריבנקײט און במילא איז עס סעלאדראמאטיש. װאס דארף אבער טון א ײדיש ״קונסש־טעאטער״, װאס װיל זיין א שטענדיק״ע אינסטיטוציעז סארלאזן זיך אויף צופע־ ליקײטן? װארטן אויף א פרץ הירשבײן ער זאל אמאל אנשרײבן א פיצםע (הגם, צוליב אים איז דאם ״קונסט־טע״אמע״ר׳ נולד געװארן!) אדער אויסקוקן אויף א"סעקלערן? א שטענדיקע קונם״ט-אינסטיטוציע םוז האבן א שטענדיקן רעפערטואר-רעזער־ װואר צו קלויבן און אויסצוקלויבן לויט קאנױנקטור און סאדערונג סון צײט. װאס האט מארים שװארץ געטון״? ער האט גענ״עבן די