Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 645

זײט 645 ליטערארישע בלעטע נים. 41—40 (2• 491) דיקע לאבאראטאריע פאר דער פערמאנענטער ײדישקייט, װאס האלם אין װערן 8 שייגל םון לעבען. דאס לעבן אלײן. די באזוכער םארנע סן זיך ןז װײל, און דערמאנען זיך א װייל, — צויבער און ציטער. ציטער און צויבער. און שװארץ איז א םימבאל פון א חלומות-צויבערער. בײ אן ענגלישן ױנגן דיכטער איז דא א ליד.- אײנער שטײט מיט א זאק, און רופט אוים: איך האב אויםגעלעדיקם מײן זאק פין אלע חלומות... נײע חלומות :.. איך זוך נײע חלוםות... מארים שװארץ האט די זעלטענע מעלה, װאם איז — אזא זעלטנהײט: נעבן חלומות, האט עי אויך ארגאניזאטארישע קראפט, חלומות צו פארקערפערן. איך ענריק שוין. דערלויבט םיר צום םוף צו ברענגען א פלאגיאט, און ציטירן אן אייגענע רעדע, געהאלטן אויפן באנקעט פון פען-קלוב אין װארשע לכבוד מאריס שױארץ: ....ביי פיראנדעלא איז דא א פיעסע . זעקס געשטאלטן זוכן אן אקטיאר. דא, אויף דער פען־פארזאמלוננ, זענען דא זעקם אויטארן, װאס זוכן א געשטאלט. די געשטאלט איז םאריס שװארץ*. דע־ 15-יאריקער יובל פון ,קונםט׳טעאטער׳ פארדינט באצײכנט צו װערן מיס א קאנקרעטער גרינדונג. למשל: א יערליכער אנאנימער קאנקורם פאר דער בעסטער ײדישער פיעסע אויפן נאמען פון ,קינסםטעאסער״. םיט ליטעראטן און שוישפי- לער און זשורי, און מאריס שװארץ בתוכס. און דערבײ דארף מאריס שװארץ נאט־רלעך אפטפילן די ראלן, װאם צינדן אים אן. בײם ריזיקן בודזשעט פון ,קונסט-טעאטער״, איז דאך א טײזנט דאלאר א קלײניגקײט. א םפעציעלע פארשטעלוננ װאלט געקאנט געגעבן װערן פאר דעם קוםענדיקן אנאנימען זיגער, װאס לעבט ערגעץ אין א װינקל אין דער גארער װעלט. לאכט נישט פון די ײדישע פען-מענטשן, װאם זינדיקן אין דער שטיל מיט א דראסע. איך גלויב, — עס זענען דא נײע אומבאקאנטע כוחות. מארים שװארץ גלויבט אויך. אין זײן ענטפער-רפדע, אויפן װארשעװער פען-באנקעם, האט ער ז־ך מודה געװען, אז ער איז באגאנגען א פעלער, װאס עי האט ארײנגעלײגס צופיל מי און געלט אין אי• בערגעזעצטע פיעםעס. עם איז נײטיק צוריקצוגײן צום מקור, צום שורש. אן ערלעכער קאנקורס אײף א פיעסע פארן ,קונסם- טעאטער״, — דאס איז א באשײדענער װונטש. א חלום? מיין דאזיקן חלום גיב איך איבער אין די הענט םונם ענערגישן מכשף און פארקערפערער פון חלומות — מארים שװארץ. ת־קון טעות אינס *רסיקל םין מ. נמסיש װענן מ• זאנינם .װירו$ם?*בן״ (לי•. נלעםער נימ. 38) זענען *רײנגעזאלן סןןלגנדיקפ דררק־םעלער: שירה 1 געדריקס ,״אײגנסלעך־^ססימיסםישער טיסל״# דארף זײן ייגמת לעך-ןסטימיסטישער... ש- 21 געררוקס .אײניקע (נר$סעסקע?) ס*קסן״# דאװןי זײן: *אײניקע סיגורן ן... ש. 29 אנשטןןס .אין װערן ײקס״, דאדףזײן: -אין װערן אקס״. ש. 41 ״גענרןכס אין סארמירונב דעם גאסט״, דארף זײן; דעש גײםט. ש. אבשטןם .סיראניש־סעסירישע אײנשטעלינג״, דאדף זײן: אירןניש־םןסירישע(?) $ ־־ ש. סז, 1ן ״אירמאלפר״, דןרף זײ|: אירעעלער. ש. 15 ,שסענדיק עים הארען״, דאיף זײן שםארק עום הארען... ש. 48 (2 שס.) ״סונם שרײנער״, דארף זײן; םונם שטײגערו ש. 49 (2 שנ.) ,,דןם — נאגינם דיןלןג״ — דןרף זײן; דןסזעלנע — וןי נינס דיאלןג. ש. 61 (2 ש*.) ״יין סראנם םון שסרײקן״, דארף זײן; אין סד*:ס םין שןסן(!){ לענסע שודח ״אינם קינספלערישן שסןף אויםגעלײנסער-. דןרף זײן אויסנעלײזסער. פיעסע. און דאס איז א גענום. מארים שװארץ נעמם באלד אדורך װי מיט רפנטגען-שםראלן דאם גאנצע אינגעװײד םון װערק. און באלד שפילם ער אויך אפ אלע ראלן. די פערזאנען װערן לעבעדיק. די םאנטאזיע צעשפיעלט זיך בײ אים, און ער װארםט בליץ-אידעען. אט דא, אין דריטן אקט, דארף מען די םצענע מיטן בײבי אויסבויען... נױ-יארק װעט גײן כאדאראם... און דא <דא גיט ער א נערװעזן ציטער מיט די םינגער-שפיצן/ — דא פעלט אינטריגע. - פארשארפן די אינטריגע... דעם םוף דארף מען ענדערן... די רויטע מויד איז דאך פרעכטיק... א נײער נישם-נעװעזענע־ טיפ אױף דער בינע... מאריס שװארץ װארפם אדורך, בײם לײענען א פיעסע. — די שנײדיקםטע אומדערבארמיקםטע קריםיק און צוגלײך װייזט ער ארױס אנטציקונג מיט םצענישע אײנםאלן. דער מחבר לערנט א םך... קײן קריטיקער קען נישט אזוי אנאליזירן א שטיק, װי מארים שװא-ץ װען ער באקלײדט די שאטנם פון סקעלעטן מיט הײט און פלײש. מארים שװארץ מעםט די ראלן נישט אויף מאנעקינען, נאר אױף מענטשן. איך שטעל זיך םאר, אז מאריפ שװארץ איז פון דעם טיפ קינםטלער, װאם קענען האבן, געבן גרויםע דערפארונגען, אױך גרויםע דורכפאלן. ער איז נישט קיל-מאסעמאטיש אויםגע- רעכנט. ער איז אינםטינקט. ער איז טעמפעראמענט. ער איז באהערשט פון אן אומגעצוימטער לײדנשאפט. װען מאריס שװארץ װאלט נישט געװען קײן אקטיאר, נאר ראקפעלער, װאלם מאנטע- קארלא װארשײנלעך אים געצײלט צו די שטאם-געסט. א האזארד- נאטור פון ערשטער מדרגה. און די דאזיקע װולקאנישקײט פון ענערגיע און אימפעט האט אים איױםעקספיאדירט אויפן אויבן-אן פון א ײרישן טעאטער. און דא איז שױן כדאי צו זאגן א פאר װערטער. ח. נ. ביאליק האט זיך אמאל אױסגעדרוקט, אז די ,הבימה׳ איז די העכססע שאפונג פון ײדנטום אין לעצטן דור. די נביאים זענען אויך געװען שױשפילער. אױפן הינטערגרונד פון ניו-יארקער װאלקן-קראצערס, װיל איך דאס װארט נביאה בעסער לאזן אין א זײס. אבער מאריס שװארצס .קונםט-טעאטער״ איז, — שטעל איך מיר פאר, — א גרױסע זאך. א גראנדיעזע זאך. בײ מענטשן איז דא א באדערפעניש אין קינדער-שפיל אין רע- ליגיאזיטעט. אפילו װען מיר זענען שוין אין די מיטל-יארן, אזן מיר פארנעמען ז ך מיט שנײדערײ, בערזן-שפעקולאציע, אדער פיעםן-שרײבערײ, — אן אונטערשיד: םיר בענקען שטענ■ דיק נאך אונזער קינדער-שטוב און דעם פופען-שפיל אין דעם מעשהלע. און צוגלייך: מעגן מיר זײן, ױי םארהארטעװעט און אומניכטער, — מיר װילן אמאל, אויף א װײל אויפהױבן דעש פארהאנג, און א בליק טאן, װאם עס טוט זיך אױף יענער זײט. װאם איז אויף יענער זייט? נאכן טױט ז דאם גיט אונז דעם עיקר סון א געפיל, װאם פארמעל װיל איך עס באצײכענען מיט רעליגיאזיטעט, װײל איך האב נישט אונטערן האנט קיין בעסער װארט. און דאם איז טעאטצר: קינדער-שטוב און טעםפל. אלע מארמאר-טעמפלען, מיטן ארגל-שפיל, מיטן בודזשעט פון מיליאנען דאלארן זענען אבער טויט. א קלײנע עדה האט אפשר די אילחיע פון אויסערלעכער אויפלעבונג. פארן װעלם■ ײרנטום איז עס אן באדײט, אן אפקלאנג. אײן מארים שװארץ■ טעאטער האט מער װערט׳ װי אלע שטײן-טעמפלען, װאס זעען אוים, וױ מצבות םון א געשטארבענער רעליגיאזיטעט. א ײדיש קונסט-טעאטער איז א לעבעדיקער טעמפל, דא קאן זײן געפיל, פארב, קלאנג. טראדיציע, אויסבליק. דא איז א לעבע•