Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 644

ליטערארישע בלעטער נומ. 41—40 491-2) ײט 644 קראפט. איצט װעט איר אזעלכע ,סשארם׳ נישט באגעגענען. װען איך האב זיך נאך דער דאזיקער פיעמיערע מים מאריס שװארצן הארציק באפרײנדט, האב איך, אמאל, בשעת אונזערן א לענגערן שםועס װעגן םאסקװער קונםט״סעאטצר, אים פלוצלינג א פרעג געטון: — צי מיינט איר נישט, אז אויך אץ ניו״יארק װאלם געקאנט עקזיסטירן א ײדיש קונסט״טעאטער? שװארץ האט זיד א װיילע עינסט פארטראכט, גלײך ער װאלט װעלן אין דעם מאמענט װי געהעריק אײסמעסטן זיינע אייגענע כותות און די אנשפאנונגס׳קראפט פון זײן א־יגענעם װילנס־בויגן. באלד האט ער געענטפערט: — איצט איז נאך זיכער נישט די צײט דערױף... אפשר אין א יאר פינף-זעקס ארום. װען כ׳בין מיס פינף יאר שפעםער (אין 1919) צום צױייטן מאל געקומען קיין אמעריקע, איז מאריס שװארץ שוין געװען דירעקטאר פון דראמאטישן אוירװינג-פלעיס״טעאטער, װעל- כער א־ז עס טאקע באלד פארװאנדלט געװארן אין ,מאריס שװארצם קונסט-טעאטער׳. שוין 15 יאד לעבט דער קונסט׳טעאטער און בליט, שפײזנדיק זיך מיט די שפעדיקע לצבנס׳זאפטן פון זײן אײביק ױנגן, אויסערגעװיינלעך קרעפטיקן און אומגעהױער געװאגטן בא• שאפער. און װײל איך האב געהאט די געלעננהײט גאר פון דער נאענט זיך צוצוקוקן צו שװארצם גיגאנטישער ארבעט; און װײל איך קען אזוי גוט זײן הויך׳פארמעסטנדיקע אמביציע און זײן געניאלע ענערגיע — בין איך דערפאר פולקאם רויק װעגן דער װײטערדיקער עקזיםטענץ פון נױ׳יארקער ״קונסט׳טעאטער׳/ װעלכגר איז אלע ײדן פון דער גארער װעלט אזוי טײער׳ זענטין, װעלכער איז אין יענער צײט געװען דער גרעסטער טעאטער׳אויטאריטעט אין אמעריקע <די װארהייט 1914, 1 20): ״זייער גוט געמאלן. איז אויך דוד, דעד בלה נעםיס פאטער (מ. שװארץ). דאס איז א ייד, װאס הערשט איבער זיין הויז ביד רמה, איז א טיכטיקער געשעפטם׳מענטש און א הייםער, הגם עטװאס פראסטלעכער חסיד. ער װײסט נישט פון קײן װעלטלעכער פאעזיע, פארשטײט נישט קײן ליבע, טראגעדיעס און די װעלטלעכע בילדונג אזן די רעכט פון קינדער אייסצו׳ קלויבן זיך זײער גליק. ער איז אויך א כעסן, װאס קאן בשום׳ אופן נישט אריבערטראגן, אז מען ־אל אים רעדן אנטקעגן. נישט קוקנדיק אויף זײן פראסטקײט אין װאכעדיקײט, איז דאך דא עפעס זײער שיינס אין זיין לעבן. זײן שבת, זײן הכנסת׳ אורחם, זײן טיפע, אויפריכטיקע ערפורכט פאר זיין רבין הויבן אים יאו ף זײעד הויך איבעדן געװיינלעכן װאכעדיקן מענטשן... מר. שװ ארץ האט די ראל געשפילט פעסט, זיכער און מיט פארשטאנד. די מאמענטן פון פלוצלינגן כעס, פון ײדיש באלע׳ באטישע עונג׳שבת און שטאלץ. אדער אונטערטעניקײט, געכראכנ׳ קייט און ערפורכט, האט ער ארויםגעבראכט זײער גוט״... און אזוי װײטער גײט דער אנאליז פון שװארצס שפילן, און ערשט שפעטער קומט די קר־טיק וועגן כאשקאױיטשן, דעם גרעסטן ײדישן אקטיאר פון יענער צ־יט... אין נאר אזא באםת גרויסער קינסטלער, װי מאשקאװיטש האט עס געקאנט בא־־ײזן אפצוטרעטן א ױנגן טאלאנטירטן ״שנעק״ אזא אויםערגעװיינלעכע ראל סין ז יי ן א ײ ג ע נ ע ם ז ש א נ ר. װעלכע גיט אזעלכע פרעכטיקע שפיל־מעגלעכקייטן. און נאר א מאשקאװיטש האט ער געקאנט באװייזן שפעטער נישט צו באדויערן. פארקערט, ער האט פאר מיר נאך אויסגע׳ גריקט זײן אויפריכטיקע, גרויסע פרײד. װאם די ײדישע בינע דעװינט אין דעם יונגן שװארצן א פיל׳צוזאגנדיקע, באלעבנדיקע לייעבט א פיעסע נאמען אלס מחברים. מאריס שװארץ מוט פארקערט: ער שרײבט אריין װערטער צו ײדישע שרייבער, און איז מװתר אויף זײן אױטארן׳רעכט. מען דערצײלט אויך װעגן דער גרויזאמער אכזרױתדיקיים פון מאריס שװארץ בנוגע זיינע אקטיארן. ער פארשליםס זײ אמאל אויף א גאנצן מעת׳לעת אין טעאטער אויף פראבע, און דערלויבט זײ נישט, אפילו בעא דער פויזע. צו מאכן א קערטל. אן אכזר א ײד. נאר הײנט איז א ױבילײ. לאמיר בעסער רעדן װעגן זײנע מעלות. קודב׳כל געפעלט ער, מאריס שװארץ, אלם מאנסביל. איך קוק אפט אויף מענטשן, װי אויף לעבעדיקע סטאטוען. אין א מוזײ איך ליב בטבע קלײן- געװיקםיקע פרויען <זײער פארערטע מאדאם שװארץ פארצײט!) און הויך׳געװיקסיקע מענער <פון דעם שטאנדפונקט, בין איך אויך א פארע־ער פון שלוש אש). מאריס שװארץ אטעמט מיט ענערגיע און זיכערקײט. עם איז א װולקאן פון געצוימטער ענערגיע. און דערבײ שפילט אין אים די פאנטאזיע. רי שיינע קערפערליכקײט איז אדורכגעגליט מיט א שפילענדיקן גײםט. עס איז מיר נישט באשערט געװען צו זען מאריס שװארצן שפילן טעאטער (מען דערציילט, אז ער איז א מכשף!). איך בין נאר געװען עדות, װי אזוי מארים שװארץ לײענטיא י. ם. ע י י ם ן / 7 ז־ע ד ־ע ־ע מאריס שװארץ קײן זאך א־ז נישט פילקאם. אפ־לו אונזעוי װעלטל, האס בײ דער באשאפונג האט זיך מטריח געװען דער רבינו של עולם אלײן, האט או־ך אײניקע מיאוסקײט׳פעלער. קײן זאך איז נישט פולקאם. אפילו א כענטש. מאריס שװארץ איז א מענטש. מא־־־ס שװארץ איז אויך נישט פולקאם. אפילו בײ א ױבילײ׳געלעגנהײט, קאן איך נישט נישט דערמא• נען אײניקע פעלערן פון מאריס שװארץ. לםשל, ער גיט נישט גערן קיין אװאנסן און ער פידט נישט אויף גענוג׳שנעל אלע פיעסעס, אויף װעלכע ער האט געװארפן אן אױנ. אדער א צװייטער פעלער. אן אמעריקאנער אקטריסע האט סיר דערציילט װעגן דער גרויסער אייפערזוכט פון מאריס שװארץ (זייע־ פאר׳ ערטע מאדאם שװארץ: פארצײט!) מאריס שװארץ איז נעמלעך זייער אייפערזיכטיק אײף גוטע ראלן. אײנמאל האט בינה אברא׳ מאװיטש געשפילט מיט פיל הארציקײט די ראלע פון א באבעשי, איז מאריס שװארץ ארומגעגאנגען הינטער די קוליסן בײז און געברומט: א שאד... די ראלע איז אזוי געפאסט פאי מיר... מאריס שװארץ זאל אויך האבן א טבע צוצושרײבן אין פרעמדע פיעסעס אײגענע פראזע. אבער איך נעם עס נישט פאר אומגוט. מאריס שװארץ װײזט נאר דא א מוסטער פון עשירות און באשײדנקײט. אמאליקע ײדישע אקטיארן פלעגן באשטעלן פיעסעס בײ פרעמדע, און אונסערשרײבן שפעטער זײער אײגענעם