Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 643

זײט 643 ליםארארישע בלעטער נומ. 41—40 (2-ו49) א שטיק רוי םלײש, םול מיט קארבן און קנײטשן פון װײטיק. דאס איז גרויסע טעכנישע ארבעט, אבער נאך עפעס חוץ טעכ־ ניק עס איז אויך אינערלעכע איבערלעבעניש, אנדערש וואלט דאס נישט געװירקט. און די לײדן מאכן אים נאך אלץ נישם סאר אוים חיה. דער לעצטער שריט: דאס רעדןי צום ספר און אויםפרװון גאט איז בײ אשן הוילע טעאטער, שװארץ האט דאס געמאכט םאר לעבן. עס האט א װיי-נעטון מיט דער אײביקער טראגעדיע פון מענטשן, װאס גלויבט אין גאט און װיל אן אומ־ מעגלעכקײט פון אים... און אויב אין גאנצן שפיל זענען די בילדער צום אנטאפן, חיהשע נאױויטעט, אויפריכטיקײט, װאס װירקן װי טיפע טענער פון א באס, און דער וױיטיק איז כסדר דערדרילנדיק, איז אין שלום פאראן א באשטימטע אבסטראקציע און א דערהויבונג. יעקל הײזט אויף שטום־לשון מיט די הענט צו גאט, צו זיך און-מען דערפילט דעם אנהויב פון אפיקורסות. דער ימענטש װערט אויס חיה, װען ער װעוט אוים געצנדינער און װערט מענטש... װייטיק איז דער װעג צו מענטשלעכקײט. כאריס שװארץ צעשטורמט מיט זיין יעקל שאפשאװיטש, מיט זײןי דורכגעװײטיקטער דרײאײניקײט פון - חיה, געצנדינער, מענטש... (םוף קומט) ע ס ד ע רן. ♦ פערט ער מיר מיט זײן^ליבן, הארציקן שםײכל, — נאר שפילן װעל איך דעם רבין. — װאס הײסט? — פארשטײ איך נישט — דער רבי איז דאך א קלײנער עפיזאד, בלויז אין אײן אקט. — איך װעל שוין פון דאזיקן עפיזאד עפעס מאכן — בארויקט ער מיך. — אבער דער װאלד-סוחר איז דאך די הויפט-ראל — פראטעסטיר איך. — ער װעט זיך אן עצה געבן. — שמייכלט מאשקאװיטש, כםדד, אנװײזנדיק אויפן ױנגן אקטיאר. — דער װאלד-סוחר איז אן עלטערער מענטש, און אט דער אקטיאר האט א פנים און א פיגור פון א בחורלז — האלט איך זיך קוים אײן פון אױסשרײען. — ער װעט זיך אן עצה געבן... — װער איז ער עסז! — שרײ איך שױן אויס, זײעג• דיק איבערצײגט, אז מ׳טרײבט דא מיגז מיר שפאס. דער ױנגערמאנטשיק שטעלט זיך אײף, קומט צד נענטער און דערלאנגט מיר די האנט: — מײן נאמען איז מאריס שװארץ. — איז... איר... איר װעט עס טאקע זײן אומשטאנד צו שפילן אזא גרויסע און פאראנטװארסלעכע ראל? — כ׳װעל ״טרייען מײן בעסט״ — ענטפערט ער מיר חצי• ײדיש, חצי־ענגליש. װער װײםט, םיט װאס ם׳װאלט זיך געענדיקט די דא• זיקע באגעגעניש מײנע מיט מארים שװארץ, װען מאשקאװיטש רופט מיך דעמאלס נישט אװעק אן א זײס. — שװארץ איז, אמת, נאך גאר א ױנגער אקטיאר — מאכט ער צו מיר — ערשט נאר װאס געקומען פון א ליבהא• בער־גרופע•, אבער דאס איז א שטארקער, א זאפטיקער טאלאנט! גיט אים די ראלע אויף מײן אחרױת. איר װעט עם נישט בא• דויערן! און כ׳האב עס טאקע נישט באדויערט. אט, װאס עם האט װעגן שװארצם — דאן דער עטלעכע און צװאנציק יאריקער — דעמאלטדיקן שפילן געשריבך ױאל דאס זעלביקע, װאס ער כוט מיטן פנים און מיט דער םיגור, טוט ער מיט דערישפראך: ער האט םון ערגעץ ארויכגענומען א פעסט ברייט קול, א װילדם אן אנגעדרינזשעטם. ערנעץ אין א .װינקל״ פון קול איז געװען א ישטיקל מענטשלעכער ניואנס. פונקט װי ערגעץ אין די װינקלען םון אויסזען איז געװען א שטיקל ייד - דאס מענטשלענע אין איס. ער שטאמט פון דור- דורות פראסטע, האלב-װילדע מענטשן, צו װעלנע יידישקייט האט זיך קוים צוגערירט און אין דער ליניע פון ש>רפער שיל- דערונג האלט ער זיך בסדר. ער שילדערט די ליבע צו דעם מעכםערל, אבער שוין אינעולעך. א חיה, װאס איז אנגעצוגדן מיט ליבע און צארטקײט. און רעדט ער מיט יר׳ אלין און מיטן םום־, זעט ער שוין אוים װי א געצנדינער - די מענטשלעכע מדרגה פון דער חיה - װאס פילט די בײזע סטיכיע ארום זיך און גלויבט, אז דער געץ װעט אים העלפן... אבער די גרויסע אנטפלעקוננ זײנע קומט אין דריכן אקט, װען די בײזע סכיכיע זיגט, און זיין רבקהלע גייט אװעק אויפן װעג פון טאטע־מאמע. יעקל שאפשאװיטש - יא, יעקל, ניעט מארים שװאוץ, לחלוטין פארגעסן אז' אזא איז גיאר דא אויף דער װעלט - קומט ארײן אינגאנצן אײן שטיק װײכיק. עם קומען ארײן פינף פוד-װײםיק. סזןדק ז)דנ־2סי,י//ןן׳ו1ד7!ע ע ר א יי ז אין אונזער אײסטערליש־משונהדיקן יידישן טעאטער- װעלטל װײסט מען קײנמאל נישט װער-װען-װאס ז... ם׳הײםט: װ ע ר ם׳װעט ברענגען די ישועה? װ ע ן װעט ער זי ברענגען? און — װ א ס װעט עם זײן די דאזיקע ישועה?... ווען עמעצער גיט מיר א זאנ דעם 31-םטן דעצעמבער, 1913, ד. ה. אין יענעם טאג, װען איך האב זיך צום ערשטן מאל באגעגנט מיט מאריס שװארץ, אז ע ר איז עם ד ע ר... וואלט איך דערויף געענטפערט — העככמנס מיט אן עכט• ײדישן קװעטש מיט די פלײצעס: ,עט, װײס איך װאס׳... — פון װאנען-זשע קומט עס — װעט איר פרעגן — װאם איך געדענק אזוי פינקטלעך די דאזיקע דאטע? דאס איז דער טאג פון דער ערשטער רעפעטיציע פון מײן ערשטער פיעםע אין נױ־יארקער ,ראיאל׳-םעאטער. אזעל• כע טעג זענען געדענקלעך... מאריס מאשקאװיטש, אײנער פון די גרעסטע ײדישע בינע־קינסטלע־ פון אונזער צײט (איצט א װעלטיבארימטער ענגלישער אקטיאר), איז דעמאלס געװען דער ,סטאר׳ פון דא■ זיקן ,ראיאל״־טעאטער, װו איך האב אויפגעפירט מײן פיעסע א. נ. ,א יידישע טאכםער״ און טאקע אלײן זי אויך רעזשיםירט. בײם פארטײלן די ראלן — באלד נאך דעם לײענען די פיעסע ואזוי איז דעמאלט געװען דער מנהג) — דערלאנג איך די איבערגעשריבענע הויפט־ראל פון װאלד־םוחר רבי דוד, םאר■ שטייט זיך, מאשקאװיטשן. אוז דא געשעט א מערקװירדיקע פאסירונג: מאשקאװ־טש נעמט די ראל און גיט זי איבער, דא פאר מיינע אויגן, עפעס א יונגן אקטיאר, טאקע װי מ׳זאגט אויף טעאטער־שפראך: ,א שנעק׳, װעלכן איך האב פריער אפילו נישט געהאט באמערקט בײם טיש, און װעלכן מ׳האט מיר נישט באװיזן פארצושטעלן, װײל ער האט זיך אביםל פאר• שפעטיקט צו דער לעזע׳פראבע. — איר װילט אין מיין פיעסע נישט שפילןז — פרעג איך מאשקאװיטשן א דערציטערסער. — פארקערט, איך װיל און װעל דװקא שפילן! — ענט•