Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 642

ליטערזןרישע בלעטער נום. 41 - 40 (2/ 491> זײט 642 פץ א גאנץ יאר, און דער װן מאכס הברלה, װי א קינסטלער. ער ברענגט ארוים דעם ט־ויער פון װאכעדיקייט און דאם שטרעבן צו גליק. ער מא:ט א טב־הדיקע און שלום־עליכמדיקע הבדלה: ער גיםם־צונויף םרה-שח־רה מיט שמחה, טראניק מיט קאמיזם... פין דעם רעליגיעזן האט ער א שםאן-געטון צום נא- ציאנאלן. צום רעװאליציאנערן האט ער זיך געפרוװט צורירן״ אבער נישט געקענט. ער איז דער אויסדרוק פון זײן דור. ער איז געבליבן בײ שלום-עליכמען אין שלום-אשן, אזײ װי סטא־ ניםלאװםקי - ביי טשעכאװן אין גארקין. די לעצטע יארן ה$ט ער זיך אידעיש דערנענטערט צו יידיש, צום יידישיזם. די ײדי- שע ליטעראטור, דעם ״ייװא׳, די ײדישע שולן זענען זײנע דולצינעעס, און - אפשר װעט ער פין דער אידעע קימען צו דער טאט, און אין א םפעקטאקל אנזאגן דאס נייע יידישע לבבן. עס װאלט נעװען א שאד, וזען ער װאלם געבליבן בײם אלטן שטײגער לעבן אין נישט געגאנגען װײטער. ער האט נאך גענוג גבירה צו פארװענדן. 11 אין די פאזונדערע טײלן... דאס איז געװען מארים שװארץ אין ״פאליא׳, אין גאנצן, ער איז אבער גראד אינטערעסאנט אין די באזונדערע טײלן, אין זײנע אויפפירונגען, און פפעציצל אין זײנע קרעאציעס, און אט װעגן די לצצטע זינג איך איצט מײן ליד. מאריס שװארץ איז א טיפן-מאלער און כאראקםער-ארוים- ברענגער ידארשטעלער בלע׳ז). די שרייב־מאלער: און טעאטער- קונסט האט, - זאגן טעארעטיקער, - דרײ מדרגות: טיפ, כאראק־ טער, פילאזאפיע, אדער רעליגיע. די ערשטע מדרגה איז: קא- נען אויסמאלן רעאל א טיפ. <אין דער מאלעריי און אין דער.".. שיײבערײ דארף מען קאנען רעאל אויסמאלן אויך נישט קיין מענטשן און אפילו נישט קיין לעבעדיקע' באשעפענישן). די צװייטע מדרגה איז: קאנען ארויםברענגען דעם כאראקטער פון העלד. און די דריטע מדרגה איז: קאנען ארויםברענגען די םי״ לאזאפיע און רעליגיע פון מענטשן, זיין הויכע םראגעדיע און הויכ״ע פרייד. דאכט זיך, די מוזיק איז פון דער ערשטער מדרגה פרײ, װײל זי מאכט קיינעם נישט נאך און זי מאלט קײנעם נישט אויס, אבער זי האט דאך אן ערשטע מדרגה, דאס איז טאקע איר אײגענער אלף-בית." פאראן שוישפילער, װאם רעכענען זיך נישט מיט דער ערשטער אין נישט מיט דער צװײמער מדרגה, דער עיקר איז ביי זיי די דריטע. אלעקסאנדער מאיסי ניט קוים א םקיצע םון טיפ, װאס ער שילדערט, אן אנדײט פין זײן כאראקטער, און דער עיקר איז ביי אים די רעליגיע, די פילאזאפיע, די טראגעדיע, דאס געזאנג. ער שפילט דאם אלץ נישט״ ״מיט דער שטימע און מיטן װעזן פון זײן העלר, ״נאר פון זיך אלײן. מארים שװארץ לײגט דאס גרעסטע געוױכט אויף די ערשטע צװײ״מדרגות. ער מאלט אפ א טיפ םיט אלע זיינע פרטים ודקדוקים און גייט אין אים אזוי אריין, אז מען דערקענט אים נישט. און ער האם דער- צו צענדליקער זממש) מיטלען. ער האט אן א שיער ישטימען, גראבע, דינע, יונגע, אלטע, לויטערע, הײזע״ריקע, און זײן קער- פע״ר באהערשט ער און קאן אים מאכן אי שטאלנדיק, אי צערו- נען, אי יונג, אי אלט, און אפילו אויגן האט ער, דאכם זיך, עטלעכערלײ. און נישט נאר דעם טיפ ברעננט ער ארוים, נאר אויך דער כאראקטער. ער״צעגריבלט אים, װי א פסיכאלאג אין ברענגט ארויס זײן תמצית. צו דער דריטער םדרגה: "רע״ליגיע, פילאזאפיע, רירט ער זיך צו אין זעלטענע םאלן. איך װעל דא דער״צײלן װי אזוי מאריס שװארץ שפילט אײניקע פון זײנע װיכ״- טיקםטצ ראלן. יעהל שאפשןןװיטש אין יעקל שאפשאװיטש אױ שװארץ קודם-בל וװגדערבארער מאלער און סקולפטאר." ער בויט אויס די פינור. א רויער פרי־ מיטיװער, כמעט וױלדער מענטש. טאקע א שטיק חיה. אזוי האבו מםתמא אויםגעזען מענטשן אין די פרעהיםטארישע צייטן. ״און חלומטע אויגן, װאס זענען כםעט תמיד מיד, װײל זײ זענען קיינמאל נישט אויםגעשלאפן פון צופיל ארבעט, זײ קאנען אבער אויך תמיד װערן שארף. צומאל פארגלאצן זיך די אויגן, געבן זיך א קער איבער. און װען' זײ דעקן״ זיך אויף, געבן זײ א שפ־ל - אמאל מיט טרויער, אמאל מיט פרײד. מיט די אויגן שפילט ער טעאטער אײך אין לעבן, ער שפילט מיט זײ נישט בכיװן, נאר עם שפילט זיך ביי אים. אביסל אויס שוישפילערי־ שער אינערציע און נאך מער אויס שוישפילערישער ענערגיע. רצדן רעדט ער װי א ייד, מיט א םך זשעםטן, אבער די זשעםטן קומען ארויס געמאסטן און צומאל אפילו געטיןקט, ער צויםט דעם טעמפעראמענט און קאנצענטרירט דעם געדאנק. ער איז פאר זיך אליין כמעט שטענדיק א רעזשיסער. ער איז נישט עקסטדאװאגאנט. ער זיכט נישט צו בליצן סיט קײן אריגינאליטעטן אין דער אײסערלעכקײט און װארפס נישט קיין' ראקעטן־געראנקען. ער זוכט איבערהויפט נישט צו קאנסיםירן זיך אין לעבן: ער רעזערװירט זיך פאי־ דער בינע און פאר דער ארבעט. ער רעדט װייניק, אים ארט נישט, אז זיין, אזוי צו זאגן, פארטנער זאל רעדן. צומאל קאן ער, שמו־ עסנדיק מיט א מענטשן, נישט נאר שװייגן, נאר אײך כאפן א דרימל. עס קומם אים אפט אוים צו ארבעשן 18 שצה אין מעת־ לעת און מער, טא װען-זשע זאל ער זיך אײסרוצן, אז נישט אין קאפצ ביי א שמוצס. אבער פ״ונקט װי ער קאן א סך מלאכות, קאן ער אויך טון מיטא״מאל די צװיי מלאכות פון דרימלען און הערן... צו דער רעפליק, װי מען זאגט אקטיאריש - פעלט ער נישט... מיט אקטיארן איז ער שארפער, אנגעשפיצטער, מיט שריפטשטעלער הײמישער און הארציקער. אפנים, װייל ער זעט, ווי יעדער אקטיאר זעט אין אים א צו־שטארקן קעגנער... בכלל אבער איז בײ אים לא המדרש העיקר, אלא המעשה, - ער לעבט זיך אוים מיט זײן גרויסער קראפט נישט אין שםועםן, באר אין דער ארבעט. אבער אט אזוי װי ער איז נישט עקסטרא־ װאגאנט, און זוכט נישט צו בליצן מיט קיין געדאנקען, דארף מען אים דאך נישט פיקן די צונג און נישט דעם מוח. דאס נויטיקע װארט און דעם נויטיקן געדאגק האט ער צו דער צייט; ס׳האט אים אםאל א ױנגער ש־ישפילער געפרעגט למאי זײן אנקל מאזעס <פון שלום אשו ענדיקט זיך אזוי שטיל און מינארנע, האט ער כמעט גארנישט קלערנדיק געענטפערט: אט אזײ ענדיקט זיך א סענטשלעך לעבן... אנהויבן הײבט זיך אן א מענטשלעך לעבן מיט שטורם און קאמף. אויך מאריס שװא״רץ האט אננעהויבן זײן קינםטלעריש לעבן מיט שטורם. זייענדיק גאר א ױנגער אקטיאר, האט ער זיך אריינגעשטעלט אין א פיעםע א פאראדיע אויף א פאר גדוליפ פון זיין צײט און םפעציעל אויף טאמאשעװסקין. ער האט אין שפאס נאכנעמאכט דעם פאלשן טעאטראל־גרילצנדיקן טאן פון דעם תורהלע־העלד, און פון שפאם איז ארײס א קאמף: ער האט אויפגעדעקט די גאנצצ לעכערלעכקייט פון דעם שונדישן טעאטער. דער שטערן פון שונד האט דעמאלט אנגעהויבן פאלן... ער איז נאך דעמאלט נישט געװען דער בעסטער שלום־ עליכם־אקטיאר, פר אױ נאך איבערהויפט נישט געװען קיין שלום־עליכם־אקטיאר, און דאך האט ער אינםטינקטיוו געטון דאס זעלביקע, װאס דער גרעסטעי־ יידישע- װארט־קינסטלער םיט זײן ,שמ׳רס משפט׳ אין דער געשיכטע פון ײדישן טעאטער אין אמעריקע האט מאריס שװארצס ״טאמאשעװסקי-פאראדיע׳ גע- שפילט כמעט״ די זעלביקע ראליע, װאס שלום־עליכסם ״שמ׳רם משפט׳ אין דער געשיכטע פץ דער יידישער ליטעראטור. קיין באשטימטע אידעע האט מאריס שװארץ פאר זיין קאםף נישס געהאט. זײן אירעע איז געװען: קאמף קעגן גע־ שםאקלאזיקייט, פאר שיינקײט. נאך עד־היום פארנעמט אין זיין טעאטער די שײנקײט מער פלאץ װי דער סאציאלער פאטאס, אדער אפילו דער הומאניטארער. מאדיס שװא־צס פאטער איז אן אינערלעך־רעליגיעזער, נישט קײן״ פאנאטיקער, נאר א גלוי• ביקער. און מאריס שװארץ האט געירשנט זיין פאטערס גלויבי־ קייט, אבער ער דריקט אוים זײן גלויביקייט נישט אין שול, נאר אין״ טעאטער... ער דאװנט אײף דער בינע, ער דאװנט אלם קינסטלער; הערנדיק אים מאכן אין ״טביהן׳ הבדלה, האט אים דער פאטער געזאגט: םאכםט בעסער הבדלה פון מיר... און דער פאטער איז זיכער געװען גערעכט: ער מאכט הבדלה, װי א ייד