Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 641

ליםערארישע בלעטער נומ. 41—40 (2*491) זײט 641 - שפילן די ראל װעל >.יך, װײל איך בין א ױניע־מאן. שװארץ אין געװארן פארצװײםלט, װײל ער האט געוװםט, אז אויב ער װעט היינטיקס מאל נישט שפילן, װעט ער שוין דעם גאנצן סעזאן נישט שפילן, װײל די יוניע װעט םאדערן דעם פאסטן פאר אן עלטערן אקטיאר. אבער שװארץ האט פארט געשפילט יענעם אװנט, און כאטש ד. קעסלער איזינישט *געװען אינגאנצן צופרידן פון זײן שיפילן, איז אים אבער געפעלן געװארן דאס, װאם שװארץ האט נישט נאכקאפירט 'בלאנקן, נאר געשאפן אן אנדערן כאראקטער' קעסלער, דער פרימיטיװער מענטש, דער נישט קילטױויר־ טער, אבער טיף-פילנדיקער אקטיאר, האט באלד דערפילט דעם קינסטלער אין שװארצן, און שװארץ איז שוין פארבליבן אין זײן גװארדיע. דעם זעלבן סעזאן איז נאך געװען א מעשד״ װאס האט געמוטיקט שװארצן. ער איז דורכגעכאיין אײף פרובע אין דער יוניע און דורכגעפאלן איז ער, װי ש ין געזאגט, ,װייל די כלה איז צו שייך, װייל ער שפילט אלץ, אזא איינעם טאר מען נישט ארײננעמען. שװארץ האט גצפילט, אז יאס איז נאר א מאמענטאלע שטערונג אויפן װעג פון זיין קאריערע, אבער װיי־געטון האט עס. און אין אויםברויז פון זיין װייטיק איז ער ארויפגעלאפן אין רעדאקציע פון ״פארװערכס״, האט זיך דארט אויסגערעדט זיין הארץ און אין עקכטאו אויסגעטון זיין רעקל, אריבערגעװארפן עס אויפן ארעם, װי ער װאלט געהאלטן דעם פארבלוטיקטן טלית אלס ,כאצקל דראכטעי,׳. אזוי האט ער אפגעשפילט די ראל אין רעדאקציע און פארענדיקם מיט פאטאס: - און איצט זאגט, צי בין איך אן אקטיאר, צי האט מען מיך געדארפט אי־ייננעמען אין דער אקטיארן־יװניע, צי נישט? <דאס װייטערע קומטי ש ו ו א ד ץ זענען בײ אים, װי פון אײן שטיק אויסגעגאסן. .אנקל מאזעס׳, ,גאט מענטש און טײװל׳, ,יאשע קאלב׳,' זענען ספעקטאק,ען גאנצע, געשליפענע אין מיט גרויסן פארנעם. שײער צו געסינען נאך א טעאטראל א ײדישן מיט אזא באגאוש: 15 יאר קונסט־טעאטער. א םך גוטע, רעאלע אויפפירונגען פון דער קלאסישער יידישער ליטעראטור! עטלעכע ריזיקע ספעקטאקלען, אין די רע־ אליםטישע אײפפירונגען און אין די גרעסערע ספעקטאקלען זײנע איז טעאטראליש פארקערפערט דאס לעבן םון פריערדיקן דור; דער נוםח פון רעדן, די תנועה און העװױת, די מידות און מנהגים, דער לעבנסשטײגער, די געראנגלען צװישן אלט און יונג... מאריס שװארץ האט אויך אויפפירונגען פון ריםישן רע־ פערטואר, פון װעלט־רעיפערטואר <ער האט דער ערשטער אויס־ געפירט ראמאן ראלאנם ,װעלף׳), װאם האבן די יידישע מאסן באקענט מיט דעריגרויסער װעלט אוןיאירע פראבלעמען. דערצו האט ער אלם שוישפילער פיל טיפן און כאראקטערס, א סך פון זיי מײסטעריש געמאלענע, און אייניקע פון זיי - גרויסע דער־ גרײכונגען. װי אזוי־זשע איז ער דאס? װי אזוי באװײזט ער דאס? איבערהויפט מיט זײן קראפט און מיט זײן װילנסקראפט. ער איז פיזיש א פענאמען. ,װען איך װאלט נישט געװצן קײן שײשפילער - האט ערי מיר אמאל געזאגט - װאלט איך מםתמא געװען א באקסיוער׳. ער איז ממש ווי פון שטאל. און א װילן האט ער א װילדן. ער קאן ארבעטין אכצן שעה אין מעת־לעת, חדשים־לאנג און נישט וזערן מיד נישט־ פיזיש, נישט־גײסטיק. און מיטן כוח פון זײן פיזישער קראפט און פון זײן װילנס־קראפט האלט עד אײס זײן פילסאכיקײט. מאריס שװארץ דער גבר האלט אויס מאריס שװארצן- די שװערע משא... אט אזוי זעט ער אויס...' א פעסטער, אן אײזערנער און שטאלענער מאן! היפש הצכער פון מיטלװוקסיק, האט אן אויס־ געשפראכן ײדישע צורה: ברוין, מיט טיפע, שװארצע און פאר־ אין בױרא סון ארטיסטן־פארײן א געװיםער פינטשיק, פארװאל־ מער פון קעסלערם ,טאליא׳־טעאטער, ,צי מען האט נישט עפעס א לץ, װאם זאל קאנען דעם זעלבן אװנט אפשפילן די ראל פון אדװאקאט איןי״מאדאם איקס׳. די ראל איז די צװײטע װיכטיק־ סטציראל פון דער פיעסע. פערלמוטער האט רעקאמענדירט שװארצין, און װען שװארץ האט באקומצן די יראל, האט ער זיך פארשלאסן אין א צימער און אין משך נון עטלעכע שיעה אויס- געלערנט די ראל פון אויסנװייניק אזוי, אז אין זעלבן אװנט צו דער פארשטעלונג איז ער געװען דער בעסטער אין דערי פיעםע. דאס האט זײער אויםגענומען בײם הויפט־פארװאלטער םון קעס־ לערן מיאקם ר. װילנער און ער האט אים באלד אנגאזשירט צו זיך פארן קומענדיקן םעזאן. דא האבן זיך אנגעהויבן די פראפעסיאנעלע צרות. אין ניו־יארק האבן געמענט שפילן נאר מיכנןידעי■ פון פאריין, אבער קעסליער האיט אויסגעפועלט, אז מען זאל דערלויבן שװארצן שפילן אין זײן ,ליריק״־טעאטער, כאטש ער איז נישט קײן מיט־ גייד אין פארײן. געעפנט דעם סעזאן האט מען מיט ,גאט, מענטש און טיױול״, און שװארץ האט געזאלט שפילן די ראיל ,כאצקל דראכ- מע׳. די ראל האט יעדיער אקטיאר מורא געהאיט צו שפילן, װײל לעאן בלאנק האט דער ערשטעריגעשאפן דעם טיפ און כאראק־ טער און געהאט אין איר א גרויסן ערפאיג. שװארץ האט אײך נישט געהאט קײן איבריקן חשק צו דעבױזירן אין דער ראל, אבער, אז דער דירעקטאר הײסט, מוז מען דאך. נאר ויוען שװארץ איז געקוסען אין דער גארדעראב זיך גריםירן, יהאט ער שוין דארט געטראפן אן עלטערן אקטיאר, װעלכער איז געזעסן און זיך אויך גרימירט פאר ,כאצקל דראכמע׳ און דערביי דער־ קלערט: יזנקנ נאםאשזןנסקי/נזענזוס-אײדקק מ א ר י ס 1 אין פאליא• מאריס שוזארץ איז א סך מערער װיפל אײן מענטש דארף און קאן זײן, ער איז: א רעזשיסער, א דירעקטאר, א קעמפער פאר כעסער טע־ אטער, אן אינסצענירער, א שײישפילער. און אלס שוישפילער איז ער ערשט אן א שיעור ׳. איז ער טביה דער מילכיקער, - איז ער צם אלע הונדערט כראצענט, איז ער דוד שאפירא, - איז ער װעלװל באלעבאכטע, איז ער יעקל שאפשאװיטש, איז ער מלך ניעשעזזער, שבתי' צבי א. א. װ. - איז ער אלע זײ אלע הונדערט פראצענמ. אין לעבן איז ער, דאכט זייך, א מענטש מיט אײן פנים, אײן קערפער, אײן קול, אײן מאניר זנאר אויגן האם ער עטלע• כערלײ: שארפע, מידע, איבערגעקערטע, שפילנדיקיע ס און אויף דער בינע האט ער אן א שיעור צורהם, קערפערס, שטימען און האלםוננען. ער איז אין יעדער ראלע א פולשטענדיק אנדערער. דאך שטערט נישט די פילפאביקייט זיין גאנצקייט. אלם שוישפי- לער איז אפגערעדט. אין טביה, דוד שפיראן, װעלװל באלעבאס- טע, יענקל שאפשאװיטש, מלך ניעשעװער און אנקל מאזעס, האט אים קיין שום יידישער אקטיאר פון אונזער צייט נישט געגרײכט און װעט אים נישט גרײכן. אבער אויך קיין דירעקטאר האט זיך דערװײל נישט גע• װיזן קײן בעסערער פון אים. קײן שום ײדישער דױעקטאר האט אין נױ-יארק נאך נישט אויםגעהאלטן 15 יאר נאכאנאנדי, נישט נאר א קונםט-טעןןטער, נאר אפילו נישט קײן 'שונד-טעאטער... און אלס רעזשיסער, מיטןי אויסנאם פון א. גראנאװסקי, קאן עי זיך יאקאס שטײערן מיט א סך. אײגיקצ, װי: העירמאן, מארעװ• םקי, שטערנבערג, זענען בליציקער װי ער, אבער קײנער איז נישט אזוי גאנץ וױ ער. ,טביה דער םילכיקער׳, ',שמידם טעכטער׳