Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 640

ליםערארישע בלעטער נום. 40-41 ׳2< (49) זײט 640 אזעלכע געװאלדיקע - סך־הכל דריי דאלאר א װאך. אבער שװארץ איז אין דער טרזפע, װעלכע האט געשפילט אין' באלטימאר, אויםגעשטאנען יונדערהאלבן יאר. י איך האב נעזען אן אפיש פין יענער צײט. סאםע אינםן שםײט א בילד פין א יונג, דאר אויסגעצויגן בחירל מיט א הארםן קראגן, סיט גרויסע ברײטע אײגן, װאס קיקן פארחידושט אויף גאטס-װעלט, א־נטערגעשריבן ״ה׳ שװארץ׳. שוין דעמאלט זענען אין אמעריקע אײף דער ײדישער ביגע געװען עטלעכיע מנינים אקטיארן מישן :!אמיליע־נאמען שװארץ, אבער ״םאריס שװארץ״ האט נאך דעמאלט גארנישט נעזאגט עפעם ספעציעלם... םון באלטימארי איז שװארץ אריבער אין אן אנדער פרא־ װינץ־טרופע פון קלארא ראפאלא אין הערשל גאלדבערג אין גע־ שפילט א יאר צײט אין םינםינעטי, דערנאך איז ער אנגאזשירם נעװאדן צו עליאס גליקמאן קײן שיקאגא, יװי ער האט געשפילט צװײ יאר און לסוף אריבער צי מייק טאמאשעװםקי אין פילא־ דעלפיע, װו ער האט געשפילט עטלעכע סיעזאנען. שװארץ האט קײן ספעציעלע אמפלואי נישט געהאט, ער האט געשפילמ אלץ: ליבהאבער, פאשער־ראלן, כאראקטער־ ראלן, קאמיקער אין אפילו פאט-קאמיקער אין דאס האט אים טאקע א ביסל שפעטער נעשטערט אנציקומען אלם מיטגליד אין יידישן א־מיםטן־פאריין וױניע), װײל אן אקטיאר, װעלכער קאן א ל ץ שפילן א ז א צו עיגבסער קאנקורענט, און אויף דער פרא־ בע, װגלכע ער האט געדארפט מאכן לויטן דארטיקן געזעץ, האט ער באקומען א סך שטימען ״נײן״ און נישט אנגענומען געװארן אלס מיטגליד אין דער אקטיארן־ױניע. אבער אפילו דאס געמיש פון אמפלוא האט נישט געשטערט שװאדצס קינסטלערישע אנטװיקלינג אין 1921 איז אםתר־רחל קאמינסקא צוריקגעקומען פון אי־ רע גאםטראלן איבער אמעריקא. איך האב דעמאלט געהאט מיט איר א שמועם װעגן יידיסן טעאטער אין אמעריקע. מיט א בא־ זונדעין אינטערעס האב איך זיך אײכגעפרעגט אויף די אקטיארן און דא האט מיר אסתר־רחל דערקלערט, אז אין פילאדעלפיע איז פאראן א ױנגער אקטיאר מאריס שװארץ, איז ער פייער־ פלאם, מען װעט האבן אין אים אמאל גאר גרויס נהת. אן אנדע־ע אקטדיסע, עמיליעי אדלער, װעלכע האט אין יענעם פעריאד געשפילט מיט שװארצן אין פילאדעלפיע דערצײלט אין אירע ״זכרונות״, אז שװארץ האט שוין דעמאלט מאדנע אויסגעשטארט פון צװישן די אנדערעי אקטיארן ער האט תמיד זיך ארומגעטראגן מיט ביכלעך, האט געשפיילט אלץ, װאם מען האט אים געגעיבן. אלס ױנגערן אקיטיאר האבן די עלטערע אים עקספלואטירט, און כדי זיך צו באפרײען געװיסע אװנטן, האט מען אים געגעבן עקספראמט צו פארטרעמן עלטעריע אקטיארן, און אזוי איז אויכגעקוסען, אז דער ױנגער שװארץ האט גע־ שפילט נאכט בײ נאכט, און דאך האט עס אים נישט נעשטערם אנצונעמען אײ,לאדונגען ארויסצוטרעטן אויף פארשידענע אונ־ טערנעמונגען ביי חברות און ױניאנס. דארט פלענט ער רעצי־ טירן, מאנאלאגירן אדער אפשפילן סצענקעס. מען האט געפילם, אז דער יוננער ״רײפט זיך,, ס׳איז אים עננ. אבער װי פאפולער מען איז נישט אין פיאװינץ, איז נאך אלץ דער אקטיארישער איך נישט באפרידיקט - עס שטרעבם צו דער גיויסער שטאט. נױ־יארק איז דער פוסק־אחרון, ניו־יארק גיט דעם שטעדפל,' צי מען'איז אן אקטיאר, - א גוטער אקםיאר. פארשטײט זיך, אז אויןי שװארץ איז געװען באהערשט פון אט דעם נצפיל. אבער ניו־יארקער יידיש טעאטער איז א פעם- טונג, דארט שפילן םאמע בעירן מיט יחוס פון... יארן, אדער מיט מיט מיטגלידס־קארטן פון דעי אקטיארן־ױניע. נאר אט גאםטראלירט אין פילאדעלפיע דער מערקװירדי- קער ײדייש־דײםשער אקטיאר מארים מאריסאן. שױארץ. װי גע־ װײנלעך, שפילט מיט אים,'און י מאריםאן עקזאלטירמ זיך אזוי פין זײן שפילן, אז ער רופט אויס: ״דו װעסט אינגיכן פון מיר הערן״, און מאריסאן האט זײן װארט געהאלטן. אינגיכן איז שװארץ אײנגעלאדן געװארן קײן נייו־יארק צו דוד קעסלערן - צום קאפיציטעט פון דעמאלםדיקן יידישן טעאטער אין אסעריקע. שלום פערלמוטער, 'א באקאנטער טעאטראל אין אמעריקע, דעמאלט סעקרעטאר פון א ײדישן ארטיםטן־םארײן אין נױ־יארק, דערצײלט װעגן שװארצס ערשטן אױפטריט אין ניו-יארק ר אויף א גאנץ אנדערן אופן. לוים אים, איז אין א געװיסן םאנ געקומען זזזן. באלד דערנאך וזערט ער אלײן א שטיקל חזן אין ״הננסת• אורחים׳. לאנדאן איז אין יענער צײט געװען פארפלייצט פון ײדישע 'עמיגראנטן, װעלכע האבן אויפן װעג קײן אמעריקע זיך דא אפגעשטעלט צוליב געװיםע סיבות. איינער פון די וויכטיקםטע סיבוז איז געװען, װאם עס דאט פארפעלט געלט צו פארן װייטער. מען האט שלעכט אויסגערעכנט די רײזע-הוצאות קיין אמעריקע. א באד״ײטנדיקער טײל פון ײדישן ישוב אין לאנדאן און בכלל אין ענגלאנד איז טאקע אויםגעקומען פון ז.מ די בעל-כרחם• פארבליבענע אמעריקאנער עמיגראנטן. דאס האבן אויכגענוצט די מישיאנערן און זיך באמיט צו פאנגען הערצעיר צװישן די נײט• ליידנדע עמיגראנטן. אויך ארום שװארצן האט מען געשטעלט נעצן. אבער ער איז געװען פעסט בײ זיך. און דאס איז געװען אין א יצײט, װען ער איז געװען א הפקר-קינד, באװאקסן װי א װילדער און אן אנדערהאלבן יאר נעהאט געהונגערט. ביי די אלע צרות האט דער ױנגער שװארץ נישט דורכגעלאזט די גע• לעננהייט צו זען א ײדישע פארשטעלונג אין לאנדאן - דאס איז געװען גאלדפאדענס ״שולמית׳ מיט מאלװינא לאבעל איין דער מיטל-ראל. די פארשטעלונג, װעלכע מען קען זיכער נישט פארגלייכן מיט דער שװאכסטער פארשטעלוננ אין שװארצם קונסט• טצאטער, האט אויף שװארצן געמאכט אזא שטארקן רושם, אז ער קאן זי ביזן הײנטיקן טאג נישם פארגעסן. עס איז געװען דער ערשטער שימער פון א נייער, אומבאקאנטער לעגענדארישער װעלט. דערװייל איז געקומען זײן פאטער שון אמעריקע און מיט• גענימען מיט זיך זיין זון. געקוסען אין אמעריקע, האט ׳שװארץ באלד גענומען טון צװיי מ־אכות מיטאמאל: געלע־נט אין פאלקסשול און געװארן משגיח בײ זײן סאטער, װעלכער האט געהאט א לאגער, װו מען האט איבערגעקליבן און סארטירט שמאטעם. אין נױ-יארק װערט שװארץ א פארברענטע־ חםיד פון יידישן טעאטער. די ערשטע פארשטעלונג, װאס עי האט דא געזען, איז געװען ״גאט, מענטש און טײװל״ מיט קעסלערן אלם ״הערשעלע דובראװנער׳. שװא־ץ איז נעװען אזוי באהיגרשט פון קעסלערס שפילן,' או װען ער איז אהײמגעקומען, האט ער אים באלד נאכגעשפילט. די ערשטע צייטן איז שװארץ געװארן א תושב אויף דער גאלעריע ער איז אזוי פארכאפט געװען מיטן שפילן פון די אקטיארן. אז ער האט איגעהויבן זיי נאכצורעדן זייערע ראלן אייפן קול אין טעאטער בעתן שפילן, און מער װי איינמאל געכאפט א שװארצן סיף פון די אנדערע גאלעריע-באזו- כער, צװישן װעלכע עם זענען געװען נאך אנדערע טיפן ערב• אקטיארן. שװארץ איז געװען אזוי פארקאכט אין טעאמער, אז נישט נאר װאס ער האט אין שול און איין פאטערס שמאטע-לאגער געהאלטן אין איין רעדן אין טראכטן װעגן טעאטער, נאר אפילו אין חלום האט ער כםרר געזען טעאטער-װיזיעס. די לאװעס פונם חשק צום טעאטער, װאם האבן זיך גע• טליעט אין אים, האבן געמוזט אויסברעכן. נױ-יארק איזי דאן בכלל געװען באהערשט פון אן עפי• דעמיע פון'דראמאטישע קרײזן. א םך איצטיקע אקטיארן שטאמען טאקע פון דארט אבער אן א שיעור סער האבן זיך געמאטערט אין די דראמ.־קרײזן עטלעכע יאר, האבן פאינאכלעס־קט זײערע פאכן, באשעפטיקונגען און פאמיליעם און םוף־כל־סוף אויפגע־ געבן זייער חלום צו װערן יידישע אקטיארן. שװארץ, װעלכער האט שוין איצט געהייסן מארים, האט זיך אויך אנגעשלאסן אין אזא קרײז. עס לאזט זיך נישט גענוי פעסטשטעלן, װען דאס איז געװען, אבער מען דארף דאס אנ- נעמען-ארום 1905. די ערשטע פארשטעלונג, אין װעלכיער יער האט זיך באטײליקט איז געװען אין ברוקלין, אין ״טויטוני־האל״ און געשפילט האט דער 17־יאײקער בחור די ראל פון א 60־יא־ ריקן טאטן אין זאלאטארעװםקים פיעסע ״דער צװאנציקסטער יאר־ הונדערט״. עס איז מאדנע שנעל געגאנגען בײ א־ס. אניערע אמאטארן האבן יארנליאנג זיך געמאטערט מיט ליבהאבער־פאר־ שטעלויגגען, יביז זייי האבן דערגרײכט זייער ציל צו ויוערן פרא־ פעםיאנעלע אקטיארן. מיט שװארצן איז געװען פונקט פארקערט. באלד אויף דער ערשטער פארשטעלונג האט אים דער ײדישער טעאטער־דירעקטאר לעא לארגמאן ״באמעריקט״ און אים אנגא־ זשירט פאר זיין פראװינץ-טרופע. די שכירות זענען נישט געװען