Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 639

זײט 639 ליטערארישע בלעסער נומ. 40-41 (2• 491) פוי מאריס שװארץ ז?פ / ז י? נ ע ו ג ןן ״; /?זעד־שע די לעבבס־געשיכטע שױא־ץ אין יאל־ 1920 שרוארץ אץ פרטעױ 6ין 18 'אר ם. שױא־ץ אץ עלטער פץ 12 יאר נאך גאנץ אפמ. אינטערעסאנט, אז װען איך ראב עטלעכע מאל גערעדט מיט זײן פאטער אין תל-אביב, האב איך אים שטענדיק געהערט זאגן ״מארייס׳, נאר די אקטיארן, וועלכע זענען ציזאמען טעאטראליש אויפגעצויגן מיט מאריס שװארצן, רופן אים ״משה״. איך האלט, אז דאס טוען זײ בכױון. אין זײער ״נאױויטעט׳ מיינען זיי, אז ״םשה״ איז א שװאכערער נאמען װי ״מאריס״. אין דער אלטער הײם האט שװארץ געלערנט אין א חדר און דערנאך אין דער ״נאטשאלנע״ שול. צו זײן רבין פלעגמ אפט קומען א שװאגער, װעלכער האט באזונט דאס יידישע טעאט״ער, און פון אים האט עם שװארץ דאס ײנגל געהערט א סך גאלד• םאדענישע ניגונ״ים, װעלכע זענען אים אײנגעקריצט געװארן״אין זכרון, און ער פלעגט זיי תמיד נאכזונגען. שװארץ האט געהאט יינגלחייז אן ״אלט׳ און מען פלעגט אים טאקע רופן ״משהלע דער אלט׳. זינגנדיק אלס משורר בײ חזנים, האט ער געכאפט ביי זיי ועם גאנצן חזנישן שנימ. נאך הײנט-צו-טא;, אז שװארץ זינגט א חזניש שטיקל, דערקענט ״ מען, אז דאס זינגט ״אן אײגענער*. און װען ער שטעלט פאר עפעס א״חזן אדער א כלי.קודש, נעכט ער אים טאקע פון י״ענע טיפן, װעלכע ״עד האט זיך אנגעזען אין זײן פריער יוגנט. אפנים, אז קיין גרויםע גליקן האט זיין פאטער, א תכואה־ םוחר״, נישט געמאכט אין סודילקאוװ און ער האט דע־יבער, װי א סך טוױנטער רוסישע ײדן אין יענער צייט, עמיגרירט קיין אמעריקע, און װי געװיינלעך - פריער אליין. א שטיקל צייט נאכדעם איז די פאמיליע ארויסגעפארן צו איר שפײזער. אברהס משה איז דעמאלט אלט געװען א 12 יאר. געדארפט פארן מיט דער שיף האט מען פון ליװערפאל קיין נױ-יארק. ד״אס יינגל האט אויםגעזען לויט זײן װוקס עלכער װי זײנע ו״וירקלעכע יארן און מ׳האט אים דעריבער נישט געלאזט פארן פאר א האלבן בילעט. באין-ברירה איז די מוטער מיט די איבעריקע קינדער ארײנגעפארן קיין אמעריקע, און ער איו געבליבן אין ענגלאנד און האט״ זיך דערשלעפט קײן לאנדאן. דאס יינגל האט געמוזט אלײן זארגן פאר זיך. זיין פאטער אין אמעריקע האט נישט פארדינט 'אזויפיל, או ער זאל״ אים קאנען שיקן געלט, און אברהם משה איז אװעק ארבעטן אין א פאבריק פון שמאטעס. די ארבעט איז געװען צו שװער פאר זיין יינגן ארגאניזם. ער איז קראנק געװארן, און דער אויפזעער טרײבט אים ארויס אן רחמנית פון פאבריק. דאס ײנגל װערט א פשוטער בראדיאגעי ער װאנדערט איבער ד״י גאסן. שלעפט זיך ארום די נעכט אין די אונטערערד-באנען, װײל געלט צו באצאלן פאר נאכטלעגער האט ער נישט. עס קימען אונטער די ימים־נוראים און ער כאפט זיך ארײן זינגען אלס משורר צו א א ספעציעלער נומער װעגן דעם ײדישן קונסט-טעאמער אין נױ-יארק אן אן ארטיקל, געװידמעט ספעציעל דער לעבנס• נעשיכטע פון זיין שאפער און בויער - װאלט געװען א שיינער, אבער נישט קײן פארענדיקטער בנין. מארים שװארץ פארדינט בכיל, אז די ברייטע װעלט זאל וועגן אים האבן א גענוי בילד, א ריכטיקן באגריף װעגן אט דעם מענטש און טעאטער-מכשף. עם איז דעריבער געװען זײער ריכטיק םונם רעדאקטאר פון די ״ליט. בלעטער׳, װאס ער האט דורכויס געװאלט ארײנגע״בן אין נומער א ביאגראפיע פון מאריס שװארצן. כאטש א קורצע שילדערונג פון דעס, װאס מאריס ״שװארץ איז דורכגע״גאנגען אין משך פון ױינע לעבנס־יארן. אין מײן טעקע ״מארים שװארץ׳ ליגן הונדערטער נאטיצן, פראגראמען, צײטונגס-אויםשניטן און באמערקונגען אלס מאט״עריאל צו מארים שװארצס ביאגראפיע. עם איז די ד י ק ס ט ע טעקע פון א״לע 2.500 טעקעס, אז װאס געפינען זיך אין מיין רשות. אין איצטיקן מאמענט איז'מיר שװער צונויפצושטעלן אגענויע שװארץ-ביאנראפיע. שװארץ האט אין זיין פארהעלטנישמעסיק ױנגן לעבן אזא רייכע מעטיקייט״. אן אויםםירלעכע ארבעט װעגן אים קאן נאר ארײנגיין אין די ראמען פון א בוך. און צו אזא בוך איז ער אן םפק בארעכמיקט, בפרט, אז װעגן א יונגערן שוישפילער איז אזא בוך שוין פאראן, און אײניקע פון אונזערע עלטערע אקטויםעס, װעלכע האבן א לאין-ערך קלענערן באגאזש פון טעטיקייט, האבן אויך שײן ביכער װעגן זיך אין םארם פון ערינערונגען. אבער מאריס שװארצס טעאטער-קאריערע, זײן גאנצע טעטיקייט און ארבעט פארן יידישן טעאטער איז פארגע• קומען אין אמעריקע, און האבן אונטער דער האנט די״ אלע מאטעריאלן װעגן זײן ריזיקע ט״עטיקײט-הײסט האבן מיט זיך די ײדישע אמעריקאנער פרעסע פאר די לעצטע - לכל-הפחות - 15 יאר. איך האב נאר מיט זיך די ביבליאגראפישע רשימה, װו די דאזיקע מאטעריאלן געפינען זיך. אונןער ביבליאגראפישע צענטראלע בײ ײװא אין וױלנע איז צו-יונג, זי זאל באזיצן דעם גאנצן אלטן צײטונגס-ארכ־װ פון אמעריקע, און״ דעריבער קאן איך איצט נישט מאכן אפילו א מער נעגויערן קיצור פון א מארים שװארץ-ביאגראפיע. אבעיר דערוױיל אײניקע נאטיצן, װאם װעלן אנדײטן אויף דער געשיכטעיןפון שװארץ דעם מענטש און שוישפילער. װי מארים שװארץ האט מיר איבערגעגעבן, איז ער געבוירן דעם 15-טן דעצעמבער 1888 אין דעם װאלינער שטעטל סודילקאװ. זײן נאמען איז אברהם משה שװארץ. דער ערשטער נאמען אברהם״ איז אינגאנצן פאדשװונדן, אבער משה רופט מען״אים