Literarishe bleter · 1933-10-04 · 40/1 (4.10.1933) · p. Seite 638

ליטערארישע בלעטער נומ 41—40 (491/2) זײט 638 געקומען צו פינסקץ און צו הירשבײנען און צו שלום אשן און צו לײװיקן. — אין דער צײט, װאם דאס רוב פץ דער אמע- ריקאנער ײדישער פרעםע האט געצאלם און צאלט בסדר צינץ דעם שונד-ראמאו, און כמעם די אלע ײדישע טעאטערן אין אסעריקע האבן געפינקלט און געלאקט דעם עולם מים די פאלשע שײנען און פארבן פון דער מעלאדראםע און אפערעטקען האט מען געדארפט האבן נענוג אינעװײניקבטע קראפט און קולטור און עקשנות צו שפילן ראלאנס ,װעלף־, שעקספירס .אטעלא׳, טשעכאװס ״אנקל װאניא/ מערעזשקאװסקיס ,פעטער דער גרײסער״ און לאפע׳דע׳װעגאס ,דעם גערסנערם הונס״. איז דאס אלץ אײף אונזערע מיסטן אויםגעװאקםןי און װי-ארום קומט אברהם משה דער זון פון יצחק אײזיק שװארץ םון סודילקאװ מיט אײגענע כחות דאם אלץ ארויסצוברענגען ז װונדערבאר זענען די װעגן פון דעם ײדישן קולטור-לעבן אין אמעריקע, און װונדערבאר זענען די קינסלערישנ װענן פין אב־הם־משה — מארים שװאץ: און װאס עס איז אממײנסטן צום באװונדערן: מאריס ש וארץ איז דורכויס א אינדיװידועל׳איסגעשפראכענע פעבזענ׳ לעכקייט, א קאנצענטרירטע אין זיך, אפטמאל — אן ענאצענם׳ רישע, ווי עס טיעפט אפט ביי אזעלכע שטארקע נאסורן, און דאך האט ער זיין ארבעט כסדר געפירט בציבור. ער האט גע׳ שאפן און געבויט דורך קאלעקטױון־אנסאמבלען. איז דאך דער ײדישער ניו׳יארקער קונסט׳טעאטער זיין ווערק, און זענען דאך פיל׳פיל ײדישע אקטיארן פון דער ײדישער אמעריקע - װערן פון מאריס שװארץ דעם שאפער. ,את הנפש אשר עשה בניו׳ יאיק׳—קאן דאך שװארץ זאגן װענן פיל יידישע אקטיארן, װאס זענען אויפגעװאקסן אונטער זײן דאך און האבן געפונען זײער קינסטלעריש׳סצענישן תיקון אונטער זיינע הענט. און נישט אום׳ זיםט גרויסן זיך די אלע ארטיסטן מיט אט דער .שװארץ׳מאר׳ קע״, און דערמאנען זיך אן די אלע יארן, װאס זײ זענען גע׳ װען ארום שװארצן, סיט רירנדיקער אכטונג און פיעטעט צו דעם ,דיקטאטאר״ שװארץ, — מעג דער אדער יענער האבן װאסערע ס׳איז טענות צו אים. — מאריס שװארץ האט דערהויבן די מערכה פונם ײדישן טעאטער נישט בלויז אין אםעריקע. מיר זכנען שטענדיק דא געװען שטארקער, זיכערער, װען דארט, אין אמעריקע. האט געשפילט דער קונסט׳טעאטער. זײן השפעה אויף דעם יידישן טעאסער אין אייראפע, אויף דער יידישער דראמאטורגיע את געװען פיל־פיל גרעסער װי מיר שטעלן זיך גאר פאר, — הגם ער מיט זײן אנםאמבל איז נאך דא קײנמאל נישט געװען. װיפל ײדישע דיכטער זענען געטריבן נעװען פון דער אמביציע צו עאפן א פיעסע פאר מארים שװארצן, און װיפל ײדישע בעסערע ארטיסטן פון אײראפע האבן געטרױמט דורכצושלאגן זיך א ווענ צו אים, צו שװארצן אין .קונסט־טעאטער״. איז דעריבער דער קינםטלערישער װעג פון מארים שװארץ- דער קינסםלערישער װעג פון גאר דעם ײדישן שאפן, — או. דער ײבל פון דעם ,קונםט-טעאטער״ איז דעריבער דער ױם־ טוב פון גאר דער יידישער קולםור׳װעלט. פאראן יובילײען, װאס זענען געגליכן צו... לװיהס. ם׳איז סך׳הכל, נאך אלעמען, סוף פםוק. אבער דער יובל פון דעם נױ״יארקער ,קונסט׳טעאטעד״ און פון זיין שאפער — מארים שװארץ - איז וױ א חתונה: עם איז ערשט אן אנהויב, אן אנזאג אויף א לאנג׳לעבן אין דער צוקונפט, אץ דער פער׳ םפעקטױו. - האלט דאך מאריס שװארץ אץ דעם סאמע׳ברען םו^ זײן שאפעריקער טעטיקײטי. פעניש זיך באפרײען, כדי װאס׳גיכער זיך אפצישאקלען פון דער אלטער שפלדיקער ירושה. עפעס א ײד, א תבואה-םוחר פון סודילקאװ, װאלינער גו׳ בערניע, יצחק אייזיק שװארץ, האט זיך אמאל געלאזט פון זיין אלטער הײם װוהין די אויגן טראנן,-קײן אמעריקע, און שפע־ טער צוביסלעך אראפגענומען אהין זיין פאמיליע, און צװישן זײ אויך זײן ױנג ײנגל אברהם משה. אט דאס ײנגל מאכט נאך אדירך אויפן װעג קײן נױ׳יארק א שװערן .גלגול־מחילות״ פון די אמאליקע יידישע עמיגראנטן-דורך לאנדאן, עפעם ענלעך צו דעם, װי מאטל פײסי דעם חזנס בײ שלים׳עליכסען, ־עם ,עמך• שרייבער״. דער םודילקאװער תבואה-םיחר ר׳ יצחק אײזיק שװארץ פארנעמט זיך די ערשםע יארן אין אמעריקע מיט שמאטעס׳ אפפאל פץ די שניידער׳שעפער, אץ אברהם משה ארבעט עם ביים פאמער. און גאר גיך קימט פאר א װײטערדיקער נלגול ביי דעם ױנגן שװארץ — פון ,מאטל פײסל דעם חזנס״, צו ,בלאנ׳ דזשענדיקע ײדישע שטערן״. דער װעג, דער קינסטלערישער װעג פין א ײדיש פאלקס׳קינד, פון א יידישן ױנגערמאן, װאס ער שלאגט אדורך אין דעם ױילד׳װאלד פון דעם אמעריקאנער לעבן. דער שאפונגס׳װעג פון מאריס שװארץ אינם אמעריקאנער ײדישן טעאטער — איז נישט בלױז דער שאפונגס׳װעג פון מאריס שװארץ. עס איז פיל׳פיל ברײטער. עס איז דער גרוי• סער, ברײטער דרך׳המלך פון גאר דעם יידישן שאפן אין דעם ניי-אױפגעקומענעם ײדישן אמעריקאנער ישוב. װי אץ דער לע׳ גענדע מיטן דור׳המדבר: אין משך פץ ד־ פערציק יאר ארומ׳ בײאנדזשען א־ן מדבר זענען די קלײדער געװאקסן צ״אמען מיטן דור... פון ז. ליבינס ,דער מאן און זײן שאטן״, ביז... ביז די גלענצנדע אויפפירונגען פון שלום׳עליכם, אש, הירשביץ, לײװיק און זינגער — איז פאלג מיך א גאנג. און קוק: מיר א־צט אויף דער גרויסער רשימה פץ די 130 דראמאטישע װערק פון ייד־שן און װעלט־שאפן, װאם מאריס שװארץ האט אייפ• געפירט אין דין ,קונםט-טעאטער״, — װערן מיר ממש דער׳ שטוינט: אזא עשירות אזא שפע, אזא פארשידנאר טיקייט : און אן קײן סובסידיע, אן אינטערטטיצונג: אליין דעי־ איניציאטאר, אלײן דער פירער, אלײן דער רעזשיסער, אלײן דער הויפט׳ שפילער און אלײן דער טעאטער־דירעקטאר, און אפטמאל — אל־ין אויך דער איניציאטאי- פון פיעםעס : ממש לעגענדאר שם איז פאראן אין דעם אלעם. פאנטאסטישער קפיצת-הדרך, װען מען מאכט אדורך אין א קײ־צער צייט אזעלכע װייטע קינסט• לערישע שטרעקעס: נישט אנדערש, װי געהײמע, באהאלטענע בוחות, נסתרים טוען פאר אים אט די גאנצע ארבעט, װאס איז אנגעמאסטן פאר עטלעכע גױיסע אױפטוער ציזאמלן. אין דער יידישער לעגענדע ױעיט נישט אײן מאל דערציילט, װי צו פארשידענע לעגענדארישע העלדן פלעגן קומען מלאכים און לערנען זיי שבעים לשונות און שבעה חכמות. נישט אנדערש װי אט די לענענדארישע מלאכים קומען אראפ צו מאריס שװארצן אץ לערנען אים די אלע שבע־חכמות פין םעאטער און הע׳פן אים ארוים אין ז־ין ארבעט. — מארים שװארץ האט אויך גאר־גױיסע פארדינסטן פאר דער יידישער דראמאטורגיע. יידיש טעאטער אץ ײדיש ליטעראטור זענען א צײט לאנג זיך געגאנגען אױף גאר פארשידענע װעגן. װען אין דער ײדישער ליטעראטור זענען שוין אליפגעגאנגען די זינען פון מענדעלע׳ פרץ און שלוכ־עליכפ, איז דאם טעאטער נאך גאלדפאדענען געלעגן אין דיזומפןפיןלאטײנער, פראפ. הורװיץ, הערמאלץ און זײערע אלע ״װירד־קע עפיגאנען״. מאריס שװארץ האט דאס פארלאזסע ײדישע טעאטער צוריק ארויפגעשלאגן אויפן װעג פון קינסטלערישער דראמאטורגיע. דורך גארדינען איז ער