Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 632

ליטערברישע בלעטער נומ. 39 (490) זיים 632 וו יאר ם. שװאדצם קונםם־םעאםעד םפעציעלער נומער פרן די ״ליטערארישע בלעטער״ — עס װערט איצט 5נ יאר זינט ס׳איז געגרינדעס געװארן אין נױ־יארק דער יידישער קונסט־טעאטער אונ• טער דער אנפירונג פון מאריס שװארץ. אין צוזאמענהאנג מיט אט דעם ױם־טוב פון יידישן טעאטער גיבן מי־ ארױם די צװי־טע װאך א םפעציעלן נומער -ליטערארישע בלעטער׳/ אין װעלכן ס׳װעט װי געהעריק אפגעשאצט װערן דער ױבל נונם קונםט־טצאטער, װעלכער האט פולע פארדינסטן פאר דער ײדישער קולטור. ס׳װעלן געדרוקט זײן ארטיקלע , אפהאנדלונגען און כאראקטעריסטיקעס װעגן דעם טעאטער און זיין שעפער מאריס שװארץ פון מ. ארנשטיין, י. באטאשאנסקי, ד׳יר מ. װייכערט, י. י. זינגער, ז. זילבערצװײג, נ. מײזיל, ל. מלאך, י. מ. נײמאן, אהרן צײטלין און אנדערע. עס װעלן אױך קומען פולע רשימווז פון דעם טעאטער• רעפערטואר פאר די 15 יאר װי אויך אנדערע מאטער• יאלן. דער נומער װעט זײן רײך אילוסטרױט - מיט פיל בילדער און צײכנונגען. א באראכאוו-ה״□ אין תל־אביב די ■ופלײצױן זעבען!וגעסרןטן *ו נייען 5 $1יןכ$װ־הוין *ין יול״ אכיב. דער!ענסרןלער!יי-קןמיםעס םין דעם גןרןכןװיהויז ה$ס *רויםבע־ גענן ןן אויסרוף, אין װעלכן ם׳װערס צװישן ןנרעדן געזןגס; ״מיר סרעםן *ו עי א גרויםער אין װיכטיקער וקעיע, נו ןן אקניע פון ע ברײסן מןליטיש־געדעלשאסטלעכן סןרנעס און גלײכג״םיק סין *ן ערשס־ ראנגיקער קולסירעלער באדײסונג. ס׳איז די *קציע פער העלפן אויפששעלן דןם ערשםע בןרןכןװ־הויז אין מל-אביב. ן בן־ןכןדו־הויז, װןס דןרף װערן דער זןמל־סונקם און דער מןבי• ליזיר־פלוץ סןר די אומןפהענגיקע און קלןסן*בןװוםטזיגיקע פרןלעםןרישע נחות אין לןנד, ן נןרןכןװ־הויז, װןס דןרף װערן ן הײס פןר דער גערו- דפטער אין שיקןנירםער ײרישער שפרןך אין ײדישן קולסור־װעזן. ןן אויםערסס גרויםע בןדײסונג נןקומט דןם עןרןכןװ־הויז פןר דער זוך סון דער ײדישער קולםור און שפרןך. יןרן דויערס שוין אין א-ץ־ ישראל דער אימדעררערסער בןיקןם לגבי ײדיש אין קילםור־ןרנעס אויף ײדיש. פויזנסער און סויזנסלר ןרבעסער און סןלקם־מענםשן, ־־ און צי צןל זײערע װןקסס םיס יעדן נײעם עליה צושטרןם! װערן בןרויבם סון דער םעגלעבקײט גו בןפרידיקן זײערע קולסורעלע בןדערסענישן אין זײער מוטער שםרןך; קײן אײן לןקןל װערם גישס סןרדוגגען צוליב ו םןרלעזונג ןדער ן שמיעם אייף ײדיש; שטינק נןמנעם — ןס מים װןם םען איז מקבל-םניס ן ײדישן קיגן־פילס; ײדישער סעןטער איז אינםער ן שםרענגן חרם; ן ײדי־ שע ליטערןרישע אויםגןבע װעו־ס בןגעגנס םים ן װיססער העצע און מיס גןנץ קלןרע דרןובבען אויםן ןדרעם פון דער דרוקערײ. דןס נ ן ר ן כ ן װ־הויז װעם זײן דער ערשםער גרויסער און ןנסשײ־ דענער דורכנרוך אין דעם נעקיגססלססן *ןיקןס לגני ײדיש אוץ ײדישעד קולסיר. סרןנק מון סרײ װעס זיך פילן אין זײנע װענס יעדער ןרבעסער און פןלקס־מענסש ן גרויסע זןלץ און ציםערץ װעלן שסײן צום רשות פין םען־ םרןלער ששודיע־ןרבעס, װיםנשןססיעכע קורסן און םעמינןרן. ן פןלקס־אוני־ װערזיסעס װעט בןסרידיקן דעם דורשס סון יעדן צו קולםור און װיסן״... דער בײ־קןמיסעס הןס פרןקלןמירם ן גרויסע ציגל־ןקציע פןר דעס בנין םונם נןרןכןװ־הויז. — אונזער איצטיהער אדרעם: 24/7 3א5^סנ1ץ2ז0 בזווגזהכש ,)*ז6)816 .)11,, טעלעפןד 49־289 י פון דער קארעםפאנדענץ און האב זי בשום אופן נישט געקאנט געפינען, און פארשטיי נישט, פון װאנען האט די רעדאקציע ״צײטשריפט׳ צוגעגעבן אט די װערטער צו דער קארעםפאנדענץ. אבער דער ענין, אז מענדעלע האט אנגעהויבן שרייבן א נײע פיעסע, זזעלכע איז נעבליבן ביז איצט אומבאקאנט, האט מיך נישט נעלאזט רוען, און איך האב זיך דעריבער געװענדט צום נאענטסטן'עד־ראיד״ צו דעם מיטבאשײליקטן אין דער פיעסע, מארק ארנשםיין, אז ער זאל אויפקלערן דעם ענין. און אט װאס מארק ארנשטײן שרייבט מיר װעגן דעם: ,די נעשיכטע איז געװען אזוי: בשעת מײן וװינען אין אדעם (1915-1913), בין איך געװען נאענט באפריינדעט מיטן זיידן מענדעלע, װי אויך מיט דער גרופע, װעלכע האט דעמאלט אין אדעט געוװינט. דאם זענען געװען: ביאייק, ראװניצקי, פריש• מא;, ספעקטאר, פ־וג אלן י. י. ליניעצקי. אין איינעם פון אונ• זערע געמײנזאמע שמועםן װעגן יידישן טעאטער, האט מען מיך גענומען צורעדן איך זאל שאפן אין אדעם א ^ליטעראריש מעאטער״. מיין ענטפער איז געװען, אז איך זע נישט קײן פאםנדן אריגינעלן רעפערטואר פאר אזא שטענדיקע בינע. דערויף האט םפעקטאר פארגעלײגט צו אינסצעניזירן זיינע צװיי-דריי רא• מאנען, ליניעצקיי- זײן ״פויליש ײנגל״ און מענדעלע - אנצו• שרייבן מיט מיר צוזאמען א גײע פיעסע. ם׳פארשטײט זיך, אז דעם לעצטן פארשלאג האב איך אנגענומען סיט באגײפטערונג. א מיטארבעטער פון דער אדעםער צײטונג ״ױזשנאיא מיםל״, װעלכער איז געװען דערבײ, האט טאקע באלד אין א פאר טעג ארום, העונדיק, אז מיר זענעןישוין צוגעטרעטן צו דער ארבעט, אפגעדרוקט א נאטיץ װעגן דעם אין זײן צײטונג (15 אויגוםט 1913): ״דער זיידע פון דער ײדישער ליטעראטור מענדעלע מוכר ספרים (אבראמאוױטשו האט אנגעהויבן שרײבן א פיעסע פון ײדישן לעבן צוזאמען מיט א. מארעק [ארנשטײןז. די דאזיקע פיעסע ײעט צוערשט אויפגעפירט װערן אין נױ-יארקער נעשאנאל טעאטער׳. ןדאס נעשאנאל טעאטער האט צו יענער צייט געהערט צו באריס טאמאשעװסקי). אין דער זעלבער צײט איז געקומען קײן אדעם בארים טאמאשעװסקי (איך אל־ין האב אים טאקע אהין א־אפגעבראכט אין כײן טעאטער, װעלכן א־ך האב דארט אנגעפירט אין דער געבײדע פון ״רוסקי טעאטער״, אין אין וועלכן ם׳האבן געשפילט די ביידע קאמינסקיס, ליבערט, וױיסמאן, יערמאליגא, טרילינג, זשעלאזא, שיעראצקי און, דאכט זיך זאסלאװםקי מיט טײטעלבוי- מען>. טאמאשעװםקי, דערװיסנדיק זיך דערפון, איד צוגעפארן צו מענדעלען, װעלכער האט דעמאלם געװוינט אויפן באלשאי פאנטאן הינטער אדעס, און האט געװאלט דװקא שוין שרייבן א קאנטראקט כים מענדעלען װעגן דער ם־עםע און אפילו צוגערעדט מענדעלען, ער זאל מיט מיר צוזאמען קומען קײן אמעריקע צו דער פרעמיערע. קיין קאנטראקט האבן זזייז דאך דעמאלט נישט געגריבן, װײל - די פיעסע איז נאך געװען אויפן דאך... קורץז סיר האבן ־וים באװיזן אויםצוארבעטן צוזאמען אן אינהאלט און אן אלגעמײנעם פלאן, דער אינהאלט איז געװען - װי פי-גר מענדעלע - מער אלס אריגינעל זיין הויפט-העלד האט געואלט זיין... לאסאל! געװאלט האט ער, אד לאסאלס טראגעדיע זאל באשטײן אין דעם, װאם װילנדיק דװקא זײן אן אינטערנא- ציאנאליסט, קאן ער זיך דאך נישט באפרײען פון זײן יידישקײט, װאם לאזט אים נישט צו רו אויף איין מינוט... דאס ערשטע בילד האב איך אנגעשריבן, דאם צװייטע בילד האס אנגעהויבן שרײבן מענדעלע. דערװייל בין איך ארוים• געפארן'קײןי אמעריקע (סוף 1913), און װען כ׳בין צוריקנעקומען קיין אדעס, האט שוין געבושעװעט דער װעלט-קריג. קיין קאנ• םאקט מימ אמעריקע האבן מיר שוין נישט געהאט, שאפן אין אדעם א גוט ײדיש טעאטער איז דעמאלט אויך נישט געװען מעג• לעך. באלד בין איך ארױםגעפארן קײן מאסקװע. װו איך בין שוין פארבליבן ביז נאך דער רעװאלוציע. *דערװייל איז מעגדעלע געשטארבן, און איך װיייס נישט, װאס ס׳איז געװארן מיט דעם טײל מאנוסיקריפט, װעלכן מיר האבן שוין צוזאמען געהאט בארבעט״. עם איו כדאי, אז אין ״מענדעלע מוזײ״ אין אדעס זאל געמאכם װערן א גוטע חקירה ודרישה, צי דארט געפינען זיך נישט די דאזיקע צװיי בילדער פון דער אנגעהויבענער פיעסע.