Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 631

זײט 631 ליטערארישע נלעםער נום. 39 (490) בלאנדזשעט אין דעם מוזײ. דערזעט ער דעם ײדן און ער צע■ שרײט זיך פלוצלינג: - יןןנקל, ױאס טיסטו דא עפעםז דו ביסט עם דער גרויםער צאלער געװען? און װאס איז מיט יענעם חוב?... — שא, שרײ נישט : מ׳האט דאך געמוזט זעען שאפן א ײדישן אפטייל אין אנטװערפענער מוזײ. זאלן אלע זעען און הנאה האבן..־׳ אין א צװײטע ,ײדישע״ שטאט פין בעלגיע םארצײלם מען נאך א מער טשעקאװערע מעשה. דאס דערצײלט אן אנ- טיציוניסטישער ייד װעגן די ציוניסטן. ,צײנ־סטי מאכן לעצטנס פיל מיטינגען, >ון תמיד םים אײנגעלאדענע גרויםע געסט. דאם ציט אלע ײדן צו גײן הערן. בײם ארײנגאנג קען מען נאך באװײזן דורכצוגײן די קאסע- היטער און נישט באצאלן. און אז דער מיטינג איז געענדיקם מוז מען זיך דאך צעגײ־. מען דארף זוכן דעם ארויסגאנג. און בײם ארויסגאננ שטײען בבבודיקע ײדן מיט גרױםע טעלער און רופן צו װארפן םענטן אין טעלער אייין. ם׳גײט אויף צו קויפן ערד אין פאלעםטינע. שטייען אבער אנגעזעענע יידן. גייען צו צװײ ײדישע הענדלער, װאס די אנגעזעענע טעלער- יידן קאנען גוס. אויב מ׳װעט נישט ארײנװארםן ענעס, קען מען קריגן א שלעכטן שם און פארלירן קרעדיט. אבער װאס טוט מען, אז מ׳האט פארט נישט די עטלעכע גראשנםז און פאראנען זײער פיל ײדן הײנט מיט ליידיקע קעשענעס אין בעלגיע. איז מען געפאלן אויף אן עצה: אײן ײד איז פלוצ• לינג געפאלן אין ח׳״שות און דער צװייטער האט אים ארויס• געפירט פון זאל... און צומארגנס האט מען געקענט לײענען אין דעם יױישן בלעטל פון בעלגיע דעם באריכט פין ציוניסטישן אװנט: ...דער געדראנג נעכטן איז געװעזן אזוי שטארק, דער עולם איז געעעזן אזוי באגײםטערט, אז בײם ארויסגאנג האבן אזש מענטשן געחלשט...״ אין דער שרײבע־־-קיבעצארניע״ װערט א געלעכטער. אלע רײםן זיך צום ײדישן ןןיץ, יעדער ךערמאנט זיך אין זיץ אײ- גענעם ײדישן ,באגאזש״, און דער עולם פאקט אלץ אוים. גרימאסזג אבער אמבעםטן דערװוםט מען זיך, װאס בײ ײדן טוט זיך דורך זײערע אײגענע װיצן. דאם זענען קאמוניקאטן, װאס לײענען זיך פיל בעםער װי אלע אנדערע אםיציעלע באריכטן...״ און דער דריטער רעדאקטאר פון דעם זשורנאל, װאס זיצט שוין מער װי צװאנציק יאר בײם אפטײל פון ,ײדישע װיצן״, גיט נאך צו סים דעיפארענער זיכערקײט: - ,אדרבה, פױבירט, װער פון אײך, ארויסצוגעבן אזא מין זשורנאל אן דעם ײדישן געשמ_.קן װיץ. א שאד נאר, װאס מען װערט אזיסגעריסן אפטםאל יאגנדיכ זיך נאך אים. מען מוז האבן דעס ײדישן װיץ: און װאלם אמאל א ײדישער קאלעגע פרובירט זײן א װײלע אן ,אנטיסעםיט״ אין אלײן ארויםהעלפן מיט עטלעכע װיציקע נײעסן פון ײדישן לעבן. מען װאלט פארשפארט אזוי ארום אנקימען צו םארמיטלער. און גוײשע פארמיטלער זענען דאך די ערגסטע...״ און דע־ ,שרײבער-קיבעצארניע״ װערט אביםל רויקער׳ מען זעצט זיך צונויף. מען שטעלט אן מויל און אויע־ן. אן אײגענער ײד בא־גט אוים, דירעקט, דעם ײדישן װיץ. און מען נעםש זיך אויםהערן אץ פארצײכעיען: — ,פאראנען אין אנטװערפן פ־ל מוױיען. אלע זענען בא- לײגש און פול געפאקמ. מאכט זיך, אז אין איין מװײ װערט א פרײע־ פלאץ אין א װינקל עיגעץ. פון דעם װערן געױויער אנטװע־פענער ײדן. (ײדן-עמיגראנטן געפינען שוין תמיד אוים ערנעץ םרײע פלעצער:) טראכט מען — מיט עפעם װאס פאר- שזעלן דאס לײריקע װינקל. מען װאלט געדאר&ן עפעס אויס• שטעלן א גאר-זעלטענע זעענסװירדיקײט. דאס דארף זײן אן אמתער יקר-המציאות. האט מען געטראכט לאנג, און ײדן האבן באשלאסן: מען װעט אויםזוכן, אין אנטװערפן, א ײדן, װאם האט, אין הײנטיקע שװערע צײסן, רעגולער באצאלט זײנע חובות. האט מען זײער לאנג געמװט זוכן ביז מען האם גע- םונען דעם אנטיק. מ׳האט דעם געפונענעם ײדן אויםגעשטצלט אין דעם פרײען װינקל פון דעם מוזײ. און זאל די װעלט קומען, זעען און שטוינען: מאכט זיך אז אןי^אנדער ײד פאר- ז? ם ן ז י 7 ב ע ד צ 77 ײ ג ן # ס א 77 צ ע מעגדעלע האט געשריבי װעגי לאסאלי װעל דאס נאך אנשרײבן. אץ א־ר װעט דאפ שפילן אין אמעריקע און עס קאןימצנלעך זײן, אז איך װעל נאך זיצן אין דער לאזשע און זען םײן טעאטעי־שפילי. קומען קײן אמעריקע װעל איך,' װען מײן פיעסע װעט אויפגעפירט װערן״. די דאזיקע אינסארםאציע, אז מענדעלע האט זיך געקליבן שרײבן א נײצ פיעסע, װערש אויך באששעטיקש אין א קארעס- פאנדענץ װעגן א באזוך בײם זײרן (.נײע צײש״, קיעװ, 29 נא• װיעמבער 1917): ,דער זײרע דערצײלט װענן א גרויסער דראמע, װאס ער האט געהאט בדעה אנצושרײבן אויף זײער אן אריג־נע• לע טעמע. אים איז שװער געװען צו שרײבן, האש א־ם א יידי• שער דראמאטו־ג צונעזאגט העלפן, נא־ ע־ האט יעס נישש מקיים געװען. דער אײנענער דראמאטורג האט װעגן דער טעמע פון דער רראמע דע־צײלט םאקפים-גאי־קין, װעלכן דאש איז זײער געםעלן״. די מינסקער ,צײטשריםט״(1928) איבע־דױקנדיק די נאטיץ פון דער דאזיקער קארעספאנדענץ, שרײבט אויך: .פאר דער דא- זיקער דראמע האט ער (םענדעלעו באדארפט צו װיםן װי האיט געהײםן דער ייד, װאם איז גע־וען שטארק באפריינדעט מיט ביסםארקן״. איך האבי די דאזיקע שורות געזוכט אין אריגינאל דער באקאנטער אמגײקאנער אקטיאר און פיעסצש-ש־ײ• בער באריס טאשאשעװםקי האש אין נױייארקער ,פאױוערטס״ (7 דעצעסבער׳1913> סארעסנשלעכט זײנעם א *שמועס מיםןי ,זײרען״ װענן ײדישן טעאםער. צװישן אנדערן האט זיך מענדעלע אויםגעדריקט: אצינד האב איך אפילו חשק עפעס אנצושרײבן םאדן טעאטער. אבער אלײן קאז איך דאס נישט טאן. אביםעלע צופיל םאר א זײדן. איך מוז היאבן אן איײניקל, ער זאל מיר העלפן. און אט װעל איך אײך אויםזאגן א םוד. קײנער װײםט אים נישט, נאר איך, די אלטע, מײן טאכטער און נאך עטלעכע באקאנטע, וואס װוינען דא ארום מיר אויף די דאטשעם. איך האב אנגע• הובן צו שרײבין א זאך פארן ײד־שן טעאטצר, און מײין איייניקל מארק ארנשטײן העלפט סיר. עס הײסט, מיר העלפן זיך אײנער דעם אנדערן, און װען די זאך װעט פארטיק זײן, װעל איך עפעם איבערלאזן״. און אין א צװײטן ארטיקל װעגן מענדעלען, גיט איבער דעױעלבער טאמאשעװסקי מענדעלעס ײיד: (.פארװערטס״, 14 דעצעמבער 1913> : ,...דאך אבער זענען גארדינם זאכן נישט שלעכט. אט אזא פארם ײדיש טיעאטער שטעל איך מיר פאר, און איך