Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 630

ליםערארישע גלעטער נומ. 39;490> זײט 630 םאמבל אױף לענגערע ןיײטן. אדיפגענליגם, פאנאנדערנעםלז)׳ קערס און גלײך פארלאשן און אויף שטענדיק — דאם איז דאם םרויעריקע לענן פון אונזער ײדישן סעאטער אםילי אין זײנע גליקלעכםטע, דערהױבנסםע נצחון-מאמענםן. דאס נע־ונד׳לעבן פונם יידיען טעאטער איז אריבער אין א כאפ-לאפ״לעבן, ײאס ווײסט קוים אין אין בעסטן פאל פון א הײנט, אבער נישט פון א נעכטן און אװדאי נישט פון א מארגן. וױ עם זינגט זיך אין דעם טרויעריקן ײדישן לירל: ,שוין נישטא קײן נעכטן, נאך נישטא קײן מארגן׳. דארט. אינם טרויעריקן לידל, זינגס זיך װײטער ״םאמער איז דא אביסעלע הײנט, לאמיר זיך נישט זארגן׳. אבער אינם םעאטער סאר מען זיך נישט באגנוגעיען מים דעם ,ביסעלע היינט״. און בפרט, אז דאס ,ביסעלע הײנט״ איז אויך נישט קיין פרײ־ לעכס, און דעריבער װעקט עס כרויסע, גרויסע זארגן פאר דעם מארגן, װען עם איז לחלוטין אן א נעכטן. (ווייםערדיקע קאייםלעך אין די קוםענדיקע נוסעק) צוריק אפילו מיטגעפירט םיט זיך אויף גאסטשפילן א גאנצן װאגאן דעקאראציעם. דאס אלץ איז געװען אמאל, אין יענע ,גוטע״ צייטן. אבער איצט! ,במקלי עברתל את הירדן״, — םיהן שטעקל גײט מען איבערן ירדן: עס איז א כאפ-לאפ• לעבן, װאם איז זיך אלײן מיאום און עס פארשאפט גישט קײן כבוד און קײן רום דעם טעאםער. — מען איז אדם־נאקעט, װי סען שטײט און גײט, מיטן שטעקעלע: מיט דער לעצצער בלויז כיעסע. א סברא, אז איצט, צום נײעם טורנע איבער אײראפע, גייט די ,װילנער טרופע׳, מיטן אומדערמידלעכן מ. מזאה, רעסטאװרירן א רײ פריערדיקע פיעסעס. הלואי: אװדאי זענען פאראן אויסערלעכע װיכטיקע םיבות, ײאם ברענגען צו אט דער אוכנארמאלער לצגע פון דעם ײדישן סעאטער. קודם־בל: עם פעלט אן אײגענע לײטישע טעאטער־ געבײדע. װאס זאל מעגלעך מאכן אויפצוהיטן די אויסשטאסונג פון די פריערדיקע פיעםעס און אײנצוהאלטן אן ארטיסטן־אנ־ לעבז איז יידישי װיץ מ׳פארדינט קױם די גראשנס ז א מאדנע פאלק און מאדנע װיצן ז אבער דאס איז נישט דער ערשטער בעלגיער, װאם װונדערט זיך, און אויך נישט דער אײנציקער שרײבער דא אין דער ,שרײבער־קיבעצארניע״. שוין מער װי צװאנציק יאר װי אין בעלגיע דערשײנט א סאטירישער זשורנאל רעגולער יעדע װאך. אין דעם דאזיקן זײער־פאפולערן זשורנאל װערט געלאכט און געחוזקט פון אלץ און פון אלעמען. גאנצע דרײ רעדאקטארן פארנעמען זיך מיט דער שװערער ארבעט. מען באמיט זיך תמיד צו זײן, אין די צונויפגעשטעלטע נײעםן, לײכט בארעדעװדיק און גײםטרײך װי, ציק אויפן פראנצויזישן שטײגער. נישט אלעמאל געלונגט עם. בעלגיער קומט עס אן גאנץ שװער. אבער דערפאר גײט עם צו לײכטער אין דעם רײנעס װיצן־אפטײל פון דעם זשורנאל, בא־ זונדערס אין דעם טײל, װו מען דערלאנגט דעם לעזער די װעכנטלעכע פארציע פון ײדישע װיצן. דא דארף סען שוין נישט שאפן, באארבעטן. מען נעמט זיי גרייט פון אױסלאנד. ביי אלע היינטיקע שװערע גרענעץ־פארקערן מיט די קאנטינענםאלע אפמאכן, האט מען נאך אלץ נישם געקענט פארשמערן דעם אימפארט פון די דאזיקע ארעמע ,ײדישע װיצן״, נעבעך, װאס װאנרערן אזוי איבער דעי־ װעלט. און װאס סאר א מאדנע גע- רעטעניש אויף די ײדישע װיצן! און א זשורנאל אן יידישע װיצן איז נאך מער װי א האלב נישט םארענדיקט באשעפעניש. דאס זאגן אויך תמיד די דרײ רעדאקטארן פון דעם דערמאנטן װיציקן זשורנאל פון בריסל: — ...מיר זענען נישט קײן אנסיסעמיטן. װער װעט דאס װעלן זײן הײנט, נאך היטלערס ביטערן סוף... אבער ײדישע װיצן מוז מען האבן. און גראד נישט די װאס קומען פון אונז, גוײם• דאם, זעט איר, איז גוט װען ס׳קומט פון ײדן אלײן. אז ס׳פעלט אמאל אויס דער יידישער װיץ, אויף דער לעצמנר מינוט, פרובירט מען נעמען א נישט־ײדישן וױץ און אים פאר- ײדישן. אבער ם׳העלפט נישט. גוײם דערקענען זײערע װיצן...״ און א צװײטער רעדאקטאד פון דעם דאזיקן םאטיריסן זשורנאל גיט נאך צו׳. ײדן האבן די פעיקײט צו לאכן 'פון זיך, פון אונז און פון אלעמען. זײער לאכן איז אפטמאל א ד.?עד,דעד / בדיס? דאס ײדישע א בעלגישן זשורנאליסט האט זיך, אנומלטן, פארגלוסט צו גײן זוכן א ביסל ,עקזאט־ק״ אין זײן אײגענעם קלײנעם לאנד. אגב האם אים אויך צו דעם געטריבן זיין אײגענער קאטוילישער רעדאקטאר פון דער צײטונג, וװ ער ארבעט שוין יארן. אײגענע בעלגישע טעמעס זענען שױן אביסל דערעסן. מען דארף דעט לעזעד אויך אביסל אפפרישן. האט דער אלטער בעלגישער זשורנאליכט געפאלגט די אנװייזן פון זיין יונגן רעדאקטאר, און איז אװעק זוכן נײע אומבאקאנםע לעבנס אין זײן אײגענעם לאנד און ער האט אנטדעקט.. די ײדן אין בעלגיע. עטלעכע םעג האט ער פארבראכס אין דעם דאזיקן פאר אים אומבאקאנטן אייגנארטיקן ,יידישן לאנד״ בעלגיע. ער האט זיך באמיט אלץ צו זען; געהערט, גערעדט און אלץ פארצײכנט. פון דעם אלעמען איז געװארן א לענגערע םעריע ארטיקלען. די פרום־קאטוילישע צייטונג האט כסדר איבערראשט אירע שטענדישע לעזער מיט מיט די ממש־א מגלויבלעכע ײדישע מעשיות אין יידישן שטײגער־לעבן. אבער אין דער אײגענער ״שרײבער־קיבעצארניע״, אין בריסל, װו אלע באמיען זיך צו זיין גאנץ געמיטלעך־בארע־ דעװדיק, קען נאך אלץ דער דאזיקער עלטערער זשורנאליסט — װאם האס אגב ״געזינדיקט׳ אמאל סיט לידער — נישט קומען צי זיך פון זײן ״ײדישער נסיעה״ אין בעלגיע, פאר זײנע נויאישע אץ ײדישע קאלעגן האלם ער אין אײן איבערחזרן: — ..־מעז זעט דארטן אזוי פיל ארעמקייט. קיינער איז נישט זיכער מיטן מארגן. און װי אמתע געניטע ײאנדערער לעבט מען םיטן טאג און מיט בטחון אויף װייטער. אבער דאס ײאם איז פאר אונז אומפארשטענדלעך, איז די אײנגעבוירענע ליבע צו פארשטעלן די אײגענע צרות אין פלינק־צוזאמענגע־ שסעלטע װיצן. און מען לאכט דערבײ מער פון זיך זוי פון אנדערע. אײן ײדישער װיץ אזא זאגט מער װי הונדערט אינ־ פארמאציעם. װער קען דען אלץ דערצײלןז אױפן ,ײדישן אױס־ פלוג׳ האבן מיר די דאזיקע אלטע, מיטעלע און ײנגע ײדן דערלאנגט זײערע פריילעכע מעשיות מיט פולע הענט. װי קען מען זיך װיצלען, װען דאס לעבן ארום איז אזױ ארעם, װען