Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 627

זײט 627 ליםערארישע בלעטער נומ. 39 (490) די אנטװיקלדנג פזין דער דדמענישעד ליטעדאטוד ספטציט? ע־עד די ״?יסעד־עדי״עע?נ?עעעד'* םרן■. ניקןלן יןרגא איז אײנער םין די מערקיוירדיקססע ■ערזענלעכקײסן אין דער הײנסיקעד רימעניע. ער איז א נארימסער ריסםןריקער, ליםעראסיר־קריסיקער, דראמאטירג, דיכםער אין ■יכליניסס. ער הןס סארעםגכלעכט װערק אייף םארש־דנססע געניסן אין סאר־• שידענע שיראכן — אין רימעגיש, סדןבגויױש, ענגליש״ דײסע אין איסןליעניש. זײן ןר־ נעסס*לר*פס איז ממש לעגענדאריש♦ זײנע װערק װערן גענײלס אין די הרנדעדםער, זײגע ארסיקיען — אין די סויזנסער. עי איז אריך ■רןסעםןר אין ■*ריזער סארנןנע. ער איז דער גרינדער אין םירע םין דעד סאעעיעלר איניװערסיםעס אין זײן דןרף װאלענײ דע מינ־ ניע װןס איז ן עענסר םאר געלערסע, לערער, שריםסשסעלער. דעד ארגיװערסיסעס עקזים״ סירס זינס 20 יןר, אין די זדמער־חדשים. — ■רןם4 יןרגא איז נײסנלאנג געװען אויך ■ןלי״ םישער סדער. ןלם א נלענננדער רעדנער םןרנעמס ער דעם אויננןן אין רימענײין יוילו־ מענס, ער א*ז ן נײס געװען אויך ■רעמיעי־מיניססער אין רימעניע. אויף דעם היםםןריקער־ קןנגרעס, װןס איז םןריקן חודש סןרגנקומען איץ װןרשע, הןס ב. יןרגא סארניםען אײנעם שין די נככידיקכסע ערםער, געמען װינע-םןרזינער םינם קןנגרעס. נ. יןרגא איז אינס אלם 61 יןי־, ןנער ער איז סיל מיס עגערגיע אין שאםינגם־קרןםם. נ. יןיגא איז נעװען דער גריגדער פון דער קןנסערװןכיװער עארסײ, םין װעלכער ער גיענענש זיך אינם ןס. ־- רעד. םראפ. גי7/-א?ע 'ארגא / בןקארעשם געדויערט ביזן יאר 1840, אין חעלכןס׳טרעט אויף דער דיכטער אלעקסאנדרי. ערשט נאך אזא לאנגער צוגרײטונג קומט צושטאנד דער סינטעז בון רומענישן נאציאנאלן גײכט און ער װערט די אינ- ספיראציע פון דער גאנצער ליטעראטור. דער פארשטײער פיך דעם דאזיקן כינטעז איז דער גרויםער עמינעסקו," דער דיכטער, זואס פאראײניקט אין זיין שאפן אלץ װעזנטלעכעם פון דער דיכטערישער פאלקם-נשמה. ארום אים גרופירט זיך א גאנצע גרופע #נדערע שרייבער. אזוי ארום האט יעדער דור דאם רעכט צו מאניפעסטירן זיך מיט זײן שאסונג און ער טראגט' ארײן זײנס אויף זיין אופן. אבער דער סך-הכל קאו זיךי נישט צופיל ענדערן און די לייט-אידעע בלייבט דיזעלבע. פאריבערגייענדיקע שטרעבונגען. די פארשפרײטער אבער פון די שטרעמונגען, ױאס הענגען אין זיי צופיל, בלײבן איבער אופן ראנד פון דער ליטעראטור װי ארויסגעשטויםענע קרבנות. די וענט פון די ײדישע נוחבוים און לןאמפאזיטאון װעלן געשיצט װעוןי ניז איצס הןט גערערשט הםקרות בנינע די רעכם םון ײדישע מחכייים און קןמםןזיסןין ימם ײדישן סעאסער. *רי ן םוף *ו םןכן *ו דעם דןזיקן הםקר־ץושטאנד, איז נײם ■ײלישן סארײן סון סצעגישע מחנרים און קןמםןױסןרן (.זןיקס״) געשאסן בעװןרן ן ײדישע סעקעיע, װןס יועס זיך נןשעםםיקן מיסן שוץ סון די, װןם שןםן םןרן ײדישן סעןסער אין לןנד אין אויסלןנד. דער ״זןיקם״ הןט זײנע ןגענסורן אין ןלע לענדער םין דער ױעלם, װןם זענען םןרנינדן םיס דער ליסערןרישער קןנװענץ און נמילא איםעסוס, װו מען שסילם ײדיש סעןסער. איץ די אינסערעסן סון די אלע, װןס שרײנן ןדער קןמסןנירן סאר דער ײדישער נינע איז *- גלײך ןיך *ו סןרשרײבן ןלם מיםגלידער סון *זןיקס״, *די ןזוי־ןרום ןרונסערםןלן אונסערן שיץ סין דער דןזיקער אינססי־ סו*יע• אץ די איינםערעםן םון אלע דירעקטןרן און סעאסער־אונסערנעמער איז — נןך ■יעסעס און מוזיק זיך װענדן רירעקס *ום ״זאיקס״, *די אויםגו־ מײדן שםעסערדיקע אומןנבעגעמליכקײכן סאדן נישס־לעגןין שסילן די שאםוננען םון .זןיקס״-מיסגלידער. דןם **ורן סון .זאיקס״ געסינם זיך אין װארשע, מןרשןל־סןש גןם נומער 2. דער לײםער םון דער ײדישער ס?ק*יע נײם *זןיקס״ ה. י.ן װײנבערג אמסירס אין גױרן סון דער דןױקער איבססיםיגיע. דער אנהויב פון א יעדעי לימעראטור איז די אויכבילדונג פון איר װערקצײג - די אויכבילדונג פין דער ליטערארישער שפראך. די רומענער זענען דערגאנגען צו דער דאזיקער מדרגה אין דער ערשטער העלפט פין 16-מן יאוהונדערט. א פרױוצטער בריװ פון א פאליטישן אינפארסאמאר צו די בירגער פון א טראנכילװאנישער שטאמ, געשטיאובן ארונ׳ 1520 איז ןי דאקוסענט, װאס באװײזט, אז זער פראצעם האט זיך שוין אנגעהײבן, אז פס האט זיך אנגעהויבן שאפן א פראזע-כטיל. (אין דער דיכטונג איז דער אנהײב געװארן פויער, נאך אין דער ערשטער העלפט פון 15-טן יארהונדנרט אונטער דער השפעה םון די רעליגיעזע הוסיטן-קאמפן.) די דאזיקע שפראך א ז אבער נישט בלויז א ליםעוארישע שפואך, זי איז דאם געכײנזאמע סארשטענדיקינגס■ מיטל פאר אלע רופענער אײפןילינקן ברעג דאניי. די צװײטע תקופה םון יעטװעדער ליטעראטור איז די תקופה, בשעת װעלכע מען איבערזעצט פון אגדערע ליטעראטורן זאכן, װןם זענען צוגעפאסט צי די באדינגוננען םון אײגענעם נאציאנאלן לעבן. און אזײ װי צום סוף פון 16-טן יארהונדערט האט מען געלעבט אין דער אטמאסםערע פון סלחמה-יאון קאםף• העראיזם, װערן איבערגעזעצטי אויף רומעניש ביכער, אין װעלכע עם רעדס זיך װענן די דאזיסע זאכן, װי למשל: דאס פאפולערע ,אלעקסאנדער בוך׳, דיי״טראיאנישע מלחמה׳, רעליגי• עזע אפאקריפן און געשיכטן װעגן הערשער. אין דער דריטער תקוםה, װאם םאלט אויס פאר רומעניען אין 17-טן יארהונדערט, עקזיםטירט*א נאיװע מעמוארן-ליטעראטור ראנט אין האנט סיט דעם מין װערק, װאס װעלן דאמינירן אין 18-טן יארהונדערט, ד, ה. מיט װערק פון היםטארישער און פילאזאפיישער ערודיציע. מען הויבט שוין אן צו װאגן א פער- זענלעכע שאפונג, אבער נאך אן א יעדן צומיש םון שאפערישן געפיל אין אן דעם אינדױױידועלן אינװענציע כוח פון דער פער- זענלעכקײט *אלס אזעלכער. אין דער דאזיקער שאפונג שפיגלט זיך אפ די רעאליטעט סון די נעשעענישן מיטן צוגאב םון אן אקטויעלן סוסר-השכל. דאם איז די צײט פון בײדע קאסטענס, פון דעמעטרין קוטעניר, קאנסטאנטין קאנטאקוזעמע און פון די טראנ• סילװאנישע מאנאכן און גלחים. אלם די פערםע הקופה דארף מען באטראכטן די צײט, װען עס שאפט זיך אין רומעניע א פאעטישע ליטעראטור, װאס פאר■ מאגמ שוין א םך אינדױײדועלע עלעמענטן, װעלכע װערט אבער אינספירירט פון פרעמדע סוסטערן. די דאזיקע תקופה