Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 626

ליטעראדיעע ביעםער נומ. 39 (490) זײט 626 אלס נאציאנאלע שפראך. דאסגלײכן אין זײן צװייטן זאמלבוך• יארבוך ״פראגרעם׳, (1904). א דאטע אין דער געשיכטע פון דער ײדישיסטער באװעגונג אין זיין שוין דערמאנםע װאכנשריפט ״דאס יידיטע װארם/ װאס האט פראקלאםירם יידיש נישט נאר אלם מיטל פאר די מאםן, נאר אויך סאר דער אינטעליגענץ און אלם נאציאנאלע שפראך. צו דער צייט געהערט אויך דער איבערברוך אין דער באציונג צו יידיש מצד די פראגרעסיװע פארשט־יער פון דער יידישער אינטעליגעגץ אין מערב־אײראפע. י ד׳ר נתן בירנבוים, ביז דאן א רעפרעזענטאטיװע פיגור אין' ציוניזם, װעלכן ער האט אנגעהויבן צו פ־אפאגאנדירן נאך מיט א אנדערטהאלבן צענל־ לינק יאר פאר הערצלען (אים געהערט אויך דער טערמין ״ציו• גיזם״ גופא, אויב איך האב קיין טעות נישט׳>, קערט זיך אפ פון דער באװעגונג, כדי זיך אפצוגעבן איגגאנצן דער ארבעט פאר דער דערהייבונג פון דעם לעבעדיקן אקטיװ פין דעם יידישן פאלק - דעם יידנטום פון מזרח־אײ־אפע און זיין שפראר - יידיש. ער ארגאניזירט אין װין די באװוסטע .יידישע אװנמן״ צו פאפולאריזירן יידיש אין די קרייזן פון דעם מערב-אייראפע־ ישער א־נטעליגענץ, זעצט איפער פרצן אויף דייטש, שרייבט װעגן יידיש אין יידישיכטן גײסט אין פארשידענע דייטש־יידישע ארגאנען, ביז ער װערט דער איניציאסאר און פירער פון דער יירישער שפראך־קאנפערענץ אין טשערנאװיץ. זיין באדײטוננ פאר דעם יידישיזם איז נענוג באקאנט, אז איך זאל זיך דא דע־ רויף לענגער אפשטעלן. אין 1904 האבן מיר אין דעם דייטש־יידישן ארגאן ״אםט אונד װעסט״ א כאראקטעריסטישע ארויסטרעטונג פאר יידיש אין דער פילאלאגישער אפהאנדלונג ם< ן דעם באװוסטן גערמאניסם ריכארד לעװע (א ברודער פון ד׳ר היינריך לעװעז. ציטירנדיק דעם בארימטן דייטשן פילאזאף הערמאן לאטצעס װערטער װעגן יידיש פון יאר 1870 : ״״װי דעם יידן אלם אזעלכן, אזוי האט אויך זיין ליטע־ טור, סיי די העברעישע, סיי די יידישע, געטראפן די פאראכ־ טו:ג פון דעם קריכט, װעלכער האט מיט גאװה און שטאלץ איג־ נארירנדיק אויף זיי נעקוקט פון אויבן אראפ. אין דער יידישער שפראך האט מען געזען נאר אן איעמען זשארגאן, װאס אפילו דער געביילדעטער ייד פון' אונזערע טענ שעמט זיך מיט אים און װעלכער לאזט זיך אויםנוצן העכסטנס פאר א שלעכטן װיץ׳- שרײבט ריכארד לעװע: ״און באמת האט דער װידערגעפיל פון דער קריסטלעך־אײראפעישער סביבה קעגן די יידן נישט נאר ארו־סגעבראכט צװישן זײ דעם אנטיסעמיטיזם גופא, נאר אויך די פאראכטונג, װאס די דאזיקע סביבה האט קולטיוױרט קענן דער שפראך פון די יידן, האט זיך אריבערגעטראגן אויף דעם ײדן גופא. און א מערקװירדיקע זאך: אםילי אין יי קרײ״, ווי דער יידישער זעלבםטבאװוסטזיין האט זיך דערװעקט, האלט נאך אן די פאראכטונג קענן דעם זשארנאן <װי דער מזרח־אײראפע־ ישער ײד אלײן רוכם זײן שפראך>, און אפילו גוטע נאציאנאלע יידן מיינען, אז דאס איז זייער בילדונג שולריק אין דעם, װאם זייער ״פארדארבענע׳ שפראך, פאר װעלכער זיי האלטן זייער יידיש, בײטןיזײ אויף רוםיש, פויליש. מאדיאריש אדער רומע־ ניש. אז דערמיט װערט אויף דעם שװערסטן אופן געארבעט קעגן די אינטערעסן פון דעם יידישן פאלק, איז קלאר װי דער טאג: װארום בל-זמן העברעיש איז נישט אימשטאנד גלײך צו פארנע- רען דעם ארט פון יידיש, פארטרעט אונז ייד־ש אונזער נאציא־ נאלע שפראך, בשעת װען אננעמען די אידיאמען פון אונזער סביבה, װאס מיט פארלאזן ײדיש װערן זײ אויך די פאמיליען־ שפראך, באדײט דעם פולן טרױמף פון דער אסיסילאציע און קען אינזערע קומענדיקע דורות ברענגען די שװערםטע נאציא• נאלע מערכה״. (םוף קומט) ד. טר״סטער אין די שטילע טעג (ראמאןו פרײז 4.80 גילדן פאר די ^ייענער פון די ,ליט.-בלעטער' 2.90 פא־שא באך 50 גיזפן. זןדרזס. 7 תז 24 1>511.״סג1ץגז0 ,ס״גג^תס׳נו ,"ת6)818 .)1.1״ פארהעלטניסע פון אונזערע כלומפערשטיקע יידישע משבילים צום זשארגאן.מיט זײן גייסט איז ער צו אונז פיל נעענטער אויך ווי לשון־הקודש, דען דאס ביסל, װאס עס איז אונז גע־ בליבן פון דעם אלטן העברעיישן און תלמודישן גײםט האבן מיר אריינגעבראכט אין זשארגאן. און דאס װאס מיר האבן נישט אריינגעבראכט, האבן מירישוין אליין אויך פארלוירן,'טראצדעם װאס מיר האבן אלע ערהאלטן מער אדער וױי״יקער א העברעיש־ תלסודישע ערצױננ. און װאס אנבאלאנגט געװױנהייט און ערי־ גערונגען האבן מיר דאך אװדאי נישט װאס צו רעדן: 90 פראצ. פון דער ײדישער מאסע איז געװוינט פון קינדהײט אן צו דעם קלאננ פון זשארגאן, און װעלכע ערינערונגען רופן זײ ארויס אין יעדער יידישיהארץ, װעלכער איז פארװארפן געװאין אין דער פרעמד, וױיט פון ״זיין יידישער געזעלשאפט״. זשארגאן, דאס איז דאך א שטיק לעבן, א שטיק נשמה פון ײדיש פאלק״... 'עם איז באװוסט די אייגנארטיקע שטעלונג צו יידיש פון דעם בארימטן העברעישן שריפטשטעלער און דעגקער ד״ר מיכה־ ױםף בערדיטשעװסקי. דאס רוב ס־ן זײנע ארט־קלען צו דער שפראך־פראגע ובמעט אלע געשריבן אין אברהם רײזענס װאכנ־ ש־יפט ״דאס ײדישע װאייט״, אנהײב 1905, אין צוזאמענהאנג מיט דער פאלעמיק, װאס עס האט זיך אנגעהויבן אין דער דע־ מאלטדיקער העברעישע־ און יידישער פ־עםע ארוס אברהם ריי־ זענס שטעלונג צו ייריש אלם נאציאנאלע שפראך) זענען צונויפ־ געזאמלט אין דעם םארלעצטן באנד פון זײנע ״יידישע כתבים״ א״ט ״עם ולשון״ און איך װעל זיך דא דערויף נישט אפשטעלן. אגב גײט אין דעם באנד נישט ארײן' זײן מערקװירדייקער אר־ טיקל װעגן ײדיש, װאס איז געװען פארעפנטלעכט אין דעם זאמלהעפט ״קהלת״, װו ער לײגט ארײן די טענות קעגן די קעג־ נער פון יידיש אין די לעפצן פון א פשוטן טראדיציאנעלן ייד. א םך אבער האט בערדיטשעװסקי אויך געשריבן װעגן ײדיש אין די יידיש־דײטשע אויסגאבן. זײן ארטיקל ״א־בער די זשארגאן־ ליטעראטור״ אין דער דײטשער צױניסטישער ••ן!־זוז״ א״י פון ד״ר טעאדאר הערצל. אנאליזירנדיק די םיבות, װאס ״די זשאר־ גאנישע׳ ליטעראטור שטײגט אריבער איר שטאלצע קעגנערין, די העברעישע ליטעראטור, אין דעם זעלביקן פאלק און אין דער זעיביקער צייט״, לאזט ער אוים בזה הלשון: ״װען די העברעי־ שע שפראך זאל אפילו װעדן אונזער אלגעמײנע שפראך, אנגע־ נומען, אז די ײדישע מדינה זאל מקוים ױערן, און מיר 'װעלן אויפבויען אונזער אײגענע נאציאנאלע ביבליאטעק, װעלן מיר אונזערע גרויסע זשארגאנישע דיכטער מוזן' אװעקשטעלן אין פראכט־בענדער אין רער ערשטער שורה, און װי גײיס עם איז גישט מיין עגמת־נכ־ש, מוז איך מודה זײן, אז פון דער א צײט װעלן םיר נישט האבן אקעגנצוגטעלן זײ אזא צאל העברעער״. שפעטער איז בערדיטשעװסקיס שטעלונג צו יידיש געװארן נאך פאזיטיװער, װי עס איז צו זען, למשל, פון זײן זײער גייםטרייכן ארטיקל ״ײדיש און אראמעיש׳ (אין דער ׳•זו^עו.. אפריל 1910). אבער דער דאזיקער ארטיקל געהערט שוין נאך טשערנאזױץ, און םיר װעלן נישט ציטירן דא זײן באגײסטערטע אפשאצונג כון דער יידישער שפראך, אן אפשאצונג, װאס איז פינקט אזוי פאזיטיװ, װי אחד-העם איז נעגיאטיװ. םיר האלטן שוין בײם יאר 1903. ״דער פרײנד״ א־ז א ג־זאלדיקע פאזיציע פאר יידיש, הגם די פירער פון דער דאזי■ קער צײמונגיװאקלען זיך נאך לכתחילה צו רעדן אפענע דיבורים ויעגן ײדיש און פירן װײטע־ די ליניע פון דעם י ״יוד״, בפרט אז די הויפט-מיטארבעטער פון דעם ערשטן יידישן טאגבלאט אין רוסלאנד זענען טאקע די געױעזענע רעדאקטארן פון' די פריער- דיקע פראצױניסטישע ײאכגבלעטער (ד״ר ױסף לוריא, ד״ר ח. ד. דורוױץ - פון ״דער ײדישער םאלקסצײטינג״, ש. ראזענפעלד). אבער מיט דעם אויפשװונג פון דער נאציאנאל־ראדיקאלער און רעװאלוציאנערער באװעגונג נאך דעם קעשענעװער פאגראם װערט די ײדישייםטישע ריכטונג אלץ שםארקער אסילו אין '״פרײנד״ און אויך די צו דער יידישער שפראך נאך ביזאהער מער אדער װייניקער נייטראלע יידישע סאציאליסטן,' װערן אלץ מער י בא־ העדשט פון א פאטאם פאר ײדיש. א גרויסע ראלע אין דעם פארבאװוסטזיניקן די באװעגונג פאר ײדיש האט געשפילט אברהם רײזען. שוין אין זײן זאמלבוך ״דאס צװאנציגםטע יארהונדערט״ (1900) איז ער ארויסגעטרעטן קעגן' דער 'האלבקײט איין דער בא־ ציוננ צו ײדיש מצד דעם ״ױד״ און גערעדט - װעגן ײדיש