Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 625

זײט 625 לסערארישע בלעםער נומ. 39 <ס49) ז 7 ם ן / / ן;י?עע ײדישיםםן פאד טשעדנאװיץ (צזם 25 י;ב? פ;; דעד ערשםע- ײדי־שעד שפר^ך-קאנםזנרזננק אין םשערנאװיי׳ז) נישט באנחנט אין די לעצטע יארן׳. דער ארטיקל־שרײבער שטעלט זיך אפ אויף די װוילקענעװדיקײט םון אונזער פאלק ,אין זײן איײענער שפראך, אין דער אײנציקער שפראך, װאם במעט דאס גאנצע סאלק װײםט און פארשטײט׳ און פירט אויס אלס הויפט־אויסגאבע פון דער נײער צײטשריסט צו ״געבן א פלאץ אונזערע ײדישע שוײבער, זײ זןןלן קענען שמועסן נישט נאר איבערן פאלק, נאר מיטן פאלק טאקע אלײן אין דער אײ־ גענער שפראך׳. די שטימונג פאר ײדיש אפילו אין די צױניםטיש־העברע־ ישע קרײזן איז צו יענער צײט פון דעם פרילינג םון די ײדישע מאדערנע באװענונגען אזא, אז אפילו אזא דערויײמערטער פון דער ײדישער פאלקס־סביבה װי דער העברעישער שריפטשטעלער און פארשער ד׳ר שמעון בערנפעלד פארעפנטלעכט אין ,יוד׳ (1900, 2> אן ארטיקל .דאס פאלק און די אינטעייגענץ/ װו ער ברענגט ארוים דעם געדאנק װעגן דער נײטיקײט, אז די אינטע־ ליגענץ זאל זיך פארבונדן מיטן פאלק דורך דער ײדישער שפראך און זעט יאין דעם א מעכטיקן מיטל צו הײבן די נאציאנאלע באװעגונג. ס׳איז װי אן אומדירעקמער ענטפער אויף דער אײנ* ציקער ארויסטרעטונג אין יידיש ק ע ג ן יידיש פון אחד־העם אונטערן פסעװדאנים ״אדם״ אין דעמזעלביקן ״יוד״ (1899, נומ׳ 19). אויך איןידער שוין דערמאנטער ײדישער ,װעלט׳, דעם אפיציעלן ציוניםטישן ארגאן פוןיװין, צוערשט אונטער דער רע־ דאקציע םון ראובן אשר ברוידעס און דערנאך םון ש. ראזענ־ פעלד, האבן זיך אפגעדרוקט א רײ ארטיקלען יװעגן דער שפראך־ פראגע, פון װעלכע בלויז דער ערשטער געחתמעט פון א געװיסן רן הכהן, פארנעמט א נעגאטױוע שטעלונג צו ײדיש. דער צװײ־ טער ארטיקל, אונטערגעשריבן ,א ייד״, שטעלט זיך שוין גאר װארעם אײן םאר דער ײדישער שפראך, הגם עס םילט זיך נאך דער רחמנות־טאן בנוגע דעם ,ארעמען פארװארלאזטן זשארגאן׳. נאענט צו אים יאין טאן איז די ארויסטרעטונג פאר יידיש פון איינעם א שויער. אן 'אוטיליטאריםטישן שטאנדפונקט פארטרעט דא ח. ד. הורװיץ אין זײן סעריע ארטיקלען איבער דער שפראך- סראגע. דא איז נאך דער שפעטער באװוסטער ײדישער עקאנא־ מיסט א פרינציפיעילער העברעיסט, ער איז שוין אבער מודהי אין דער גרויסער װיכטיקייט פון ײדיש. ערשט אין א פאר יאר ארום, שוין אלם אײנער פון די רעדאקטארן פון דער ערשטער טעגלע־ כער ײדישער צײטוננ אין רוסלאגד ,דער פריינד׳, װעט ער אונטער דעם פסעװדאנים חנה צײטלין, ארויסטרעטן שארף און אויםגעשפראכן פאר ײדיש אויך אין דער שול. נישט אויסגע־ שפראכן פריינציפיעל איז אין דער ,װעלט׳ אויך דער רעדאקטאר ש. ריאזענפעלד אין זײן פאלעמיק קעגן דעם עקםטרעמען העברע־ יסט ד׳ר א. לודװיפאל, װאס האט אין דער זעלבער ,װעלט׳ םארעפנטלעכט א לאנגן ברייװ מיט דעם אויססיר, אז מ׳דארף ״העברעיזירן דעם זשארגאן״, כדי צו פארבײטן אים אויף העב־ רעיש, װי דאם האט נאך פארגעלײגט - דערציילט ער - סרץ סמאלענסקין. *דער'אינטערעסאנטער ארטיקל אין דער ״װעלט׳ אין' דעם ענין יידיש־העברעיש געהערט דװקא א העברעישן שריפטשטעלער - י. א. לובעצקין. אין זיין סעריע ארטיקלען, אגב - פאר זיך נופא זײער אינטערעסאנטע, ,װעגן א מוזעום״, זאגט ער בכלל ארויס דאס טיפסטע, װאס איז געזאגט געװארן איין דער יידישער שפראך־פראגע. ארויסטרעטנדיק זײער שארף סיי קעגן די משכילים, סיי קעגן ציון-אנהענגער מיט אחד־העמען בראש, שרײבט צװישן אנדערן י. א. לובעצקי: ,... טראץ דעם אלעם זעען מיר נאך, דאס די אלע אויפ־ געװעקטע, אוייפגעלבטע ײדן שטײען נאך' ביז *איבער דעם קאפ אין דער תקופת ההתבטלות און סארהאסן און פאראכטן אלעס, װאס עס איז איינפאך יידיש און טייאגט ניט אויף זיך דעם גע־ קי״נםטלטן ארכאישן חניטה־שטעמפל,* ד׳ה אלע ײדישע זאכן, װעלכע האבן נישט קײן קברים־ריח. א ביישפיל האבן מיר: די .11 עם קומט אן די תקופה פון די גרויסע ײדישע באװעגונ־ גען, װאס צעשפאלטן םוף־כל־םוף די ײדישע קולטור־װעלט אין צװיי זיך עד־הױם באקעמפנדיקע צדדים - דער ציוניסטיש־ העברעישער און סאציאליסטיש־פאלקיסטיש־ײדישיסטישער. לכתחילה איזי נאך דער ציוניזם נישט אויםגעהאלטן אין זײן שטעלונג צו ײדיש. עם קומען נאך אפילו צום אויםדרוק דא רײן ײדישיסטישע שטרעמונגען. ד׳ר טעאדאר הערצל גרינדעט א ײדיש װאכנבלאט ,די װעלט׳ (װין 1901-1900>, הגם ער איז לויט זײן גאנצער דערצױנג אין סביבה װייט פון א פערזענלע־ כער פארבינדונג מיט דער ײדישער שפראך, פונקט װי ער װײס אײך גארנישט םון העברעיש. מער ײדיש אױ שוין זײן אינטי־ םער פרײנט און מיטקעמפער ד׳ר מאקס נארדוי, װעלכער איז ביז זײנע לעצטע טעג געבליבן א הײםער *חסיד פון דער ײדי־ שער שפראך און ליטעראטור. אבער דאס האט זײ נישט גע־ שטערט נישט צו רעאגירן אויף אזא םין פאקט, למשל, װי מיר לײענען װעגן דעם אין דער בראשור .סטענאגראפישער באריכט םון צװייטן באזעלער קאנגרעס׳ װוארשע 1898׳): ״... ד׳ר הערצל װערם אײנשטימיק אייסנעװיילט צום פרעזידענטן. צו װיצע־פרעזידענטן װערן אײסגעקליבן ד״ר מאקם נארדוי, ראבינער מאזעס גאטטער און ד״ר מאנדעלשטאט. אלם בייזיצער װערן געװײלט: הערבערט בענטװיטש, פראפעסאר רי־ כארד גאטהייל, ד׳ר יאקאב קאן, ד״ר כהן־בערגשטײן, בעירגארד לאזאר, ס. פינעלעס, ד״ר י. רילף, ד׳ר י. טשלענאװ, ראבינער א. טהאן, ד. װאלפזאן. שרייבער: ד׳ר שויער - דייטש, װ. טעמ- קין -ירוסיש, ד׳ר 'מ. ערנפרײז - העברעיש, רעװערענד סטעפן װייז - ענגליש, י. ה. עלמאן - םראנצויזיש און רומעניש. אונטער ״שרייבער׳ מיינט דער באריכט־פארפאםער םעק־ רעטארן. אלזא זענען געװען אויפן קאנגרעס סעקרעטארן םאר דייטש, פאר רוסיש, פאר העברעיש, פאר ענגליש, פאר פראנצוי־ זיש און אפילו פאר... רומעניש. נאר םאר יידיש האט דער ציו־ ניסטישער קאננועס געהאלטן פארי איבעריק צו באשטימען א סעקרעטאר. *דער בטול אדער די שנאה צו יידיש האט באגלײט דעם אפיציעלן ציוניזם פון זײנע ערשטע טריט אן, הגם עס איז נאך דעמאלט נישט געװען קײן סימן פון דעם *אװי־גערופענעם ארגאניזירטן ײדישיזם, װאס אויף אים װילן די ציוניסטן־העב־ רעיסטן ארויפװארפן די שולד פאר זייער אומװערדיקער און םון דעם שטאנדפונקט םון דעם ײדיש־נאציאנאלן קאמף זײער נע־ פערלעכער באציונג צו ײדיש. םון אזא באציונג איז שוין געװען נאר איין סריט צו דעם אזײ־גערופענעם קאנגרעם־דייטש, אבי נישט ײדיש, װאס ערשט הײער, אין די טעג פון דעם היטלער־ דייטשלאנד חאט מען אויף אים געװארפן אן אומחן װע די אר־ טיקלען פון ד׳ר עזריאל קארלעבאך *זומער 1933). אבער צװישן די ציוניסטן גופא איז װי געזאגט געװען אויך א מײל מיט א פאזיטיװער באצױנג צו יידיש. דער איצטי־ קער פירער פון דעם 'העברעישן ועד־החינוך אין ארץ־ישראל, ד׳ר יוםף לוריא האט גרויסע פארדינסטן פאר דער ײדישער לי־ טעראטור אלם רעדאקטאר פון דער צױניסטישער װאכנשריפט ,דער יוד׳ (1902-1899),* װאם בײ איר גאנצער אידעאלאגישער געטרײשאפט צו העברעיש, האט זי דאך םאקטיש זיך םארוואנדלט אין אן ארגאן פון דער נײעריײדישעיר ליטעראטור און פיל מיט־ געװירקט צו דערהויבן דעם פרעסטיזש פון דער ײדישער שפראך. שוין אין דעם פראספעקט־ארטיקל םון דעם ערשטן נומער ״יוד׳, משמעות - געשריבן פון זײן ערשטן רעדאקטאר, דעם פיאנער פון דער יידישער קריטיק, י. ח. ראבניצקי,* װערט אנגעװיזן אויף דעם ,גרויםן װונדער, גארנישט צום פארשטײן, װיאם אונ־ זערע ײדישע שרייבער האבן *פשוט די ײדישע, װי מען רופט די זשארגאנישע שפראך אזוייװי איננאנצן פארגעםן און כמעט גאר־