Literarishe bleter · 1933-09-29 · 39 (29.9.1933) · p. Seite 624

ליטערארישע בלעםער נום. 39 ׳490) זײם 624 ײדישער געשיכטע, פונקט װי אין דער װעלם־געשיכטע, דערםילם ער אויך נישט די אויפגאבע פון אן אמתער נאגיאנאלער גע־ שיכטע, זײן ײדישע געשיכטע איז געשריבן אין גײסט פין דער אידעאלאגיע פון אײן קלאם םין ײדישן םאלק, פון ײדישן ביר- גערטום און נישט אין גײסם פון דער ײדישער פאלקס-מאסע. הײנט, װען די ארבעטנדיקע ײדישע פאלקס-סאסן ראנגלען זיך מיט דער העכסטער מסירת׳נפש פאר זייער םאציאלער און נאציאנאלער באפריױנג, איז םאר אונז א לעבנס-פראגע צו פאר• מאגן א ,רעאליסטישע״ ײדישע געשיכטע, ד. ה. א געשיכטע װעלכע איז געשריבן אויפן יטוד פון היסטארישן מאטעריאליזם. פונקט װי די ײדישע פאלקס־מאסן זענען נישס פאראינטערעםירט אין פארשענערן און אידעאליזירן פון זײער הײנסיקן טרויעריקן מצב, אזוי איז פאר זיי אויך שעדלעך, װען מען גיט זיי אי• בער ידיעות װעגן זײער געשיכטלעכן עבר אין אן אידעאליסטי• שער פארפיצונג. דער רעאליסטישער, היסטאריש-מאטעריאליםמי• שיגר שטאנדפונקט, װעלכער קאן אונז באפרידיקן װיסנשאפטלעך, םיי בײם באהאנדלען פון דער װעלט׳געשיכטע, םײ אין דער אנװענדוננ אויף דער ײדישער געשיכטע. נאר בײ א גענװען אנאליז פון די קאנקרעטע עקאנאמישע און סאציאלע פארהעלט׳ נישן פון די ײדן און פון די לענדער פון זײערע ישובים אץ יעדער געגעבענער היסטארישער תקופה, זפנען מיר אימשטאנד צו דערגרונטעדוען װיסנשאפטלעך די םפעציפישע ואבער נישט איינציקארטיקע!) עיקר׳פראבלעמען פון דער ײדישער קולטור• א טװיקלונג. װעגן ״דעו ענציןלאפעןיע אין יץיש״ דער דובנןװ־טןגד, װןס הןס זיך גסגרינדעמ *ין **י־לין מיס ס *$ר יןר עוריק/ און װעם האס זיך נעשםעלס די גױיםע ארן שװע׳־ע *וייפבןנע *רײכעוגעבן ען *לגעמײנע ענעיקלןיעדיע ווויף ײריש, הןם עוין געהעס רידכגעפירס דעם גיעםשן םײל סין דער סןרבןדײסונגם־ןרנעס. אויף ן רײ גאדאטונגען םון ןנגאזעענע קולטיר־סוער און סיעניעלע סאכלײט איז סעםס־ געשסעלס געװ$רן דער אלגעמײנער כאראקסער און דער גענויער סל*ן םון דער ענניקלןןעעדיע, ס׳זענען עוגעעויגן געװ$רן די נויסיקע מישערבעטער און נאשסימט געװןדן די רעדאקכןרן סון די פארשידענע ןיסײיונגען די רע- דאקגיע־קןלעג־ע הןס באװיזן נמעש עי פארענדיקן די װיכסיקם ע רעדעקעין־ געלע םןרנןרײטונגס־ארנעט, דעם עיזאמענשסעל פון רער קןרםןםעק םןר דער פנניקלןעעדיע און דער םןרװאלסוננ הןס זיך שרץ געװען א־ינגעגענן נו גןרןנטירן אין נערלין רי פינאנניעלע מעגלעכקײפן פער דער אינכערנעמינג. ןנעי גום נאדויערן הןנן די געשעענישן אין דײםשלענד נעשסערם די דןזיקע םינענניעלע פלענער, װןס הןבן דןרס געהאלסן גײ פןרװירקלעכס װערן. די מיסגלידעד סין פןדװאלסונג אוץ רעדעקזניע־קןלעגיע זענען גענװונ־ גען געװען *י פערלןזן דײטשלאנר. דער ירעײדיום פין קןמיסעס אין סין דער רעדןקציע־קןלעגיע, װןס הןס זיך גאזפגס א־ן ■*ריז, הןס נישס גע- קענס שלום מןכן מיסן געדענק, *ז די נןדײסנדיקע קולסיר״אונסערנעםונג, װןס מ׳הןןס איר שײן אזוי סיל ניחות *פגעגעבן, זןל ןסגעשסעלם װערן אין הןט װידער ןנגעהוינן ענערגיש זיכן מיםלען אין מעגלעכקײםן װי *זוי די זןך פןרזיזעצן. ןדאנק דער *קטיװער מיסהילף פין * רײ ײדישע קילםיר- כזוער אין פןריז, װןס הןנן ארויסגעװיזן דעם נויסיקן אינסערעם אין סים־ פןסיעס סןר דעם גױיסן קילסור־אויפשי, מןש זיך ענינד אײגנענענן ני שעסן * םינןבניעלן נןזים פןר דער אינסערנעמיגג, ןזוי ןז אין קינםסיקן מנרץ 1934 װעם שוין דעישײנען דער ערשכער בןנד םין דער ענציקלןסעדיע. םיר זענעץ איבערעײגס, ןז די דןזיקע מיססײלינג װעס ן־־ויסרופן ן סיםע בןםרידיקינג *ײ ןלע פרײגס סון דער ײדישער קולסיר אין םיד הןסן, ןז דןם װעס סןםשםןרקן בײ זיי־ דעם ןקסיװן אינסערעם *י אונזער געמײנזןמער זןך, און מ־ס םרישער ענערגיע װעלן זײ נעמען מיסהעלםן אינז אין דער שװערער אין פןרןנסװןרסלעכער ןרבעס אין זיכערן דעם געװינסשםן ערפןלג. םיר װילן קײן אײן מןמענס נישם *װײסלק, ןז די ײדישע קילסיר- םיער װעלן זײער חוב עיסילן. < פרעזיד^ם פזן דן3נ#ױ*פ#נד ליגיע אץ בפרט דער תלמודיזם האבן זיך דערפאר אזוי צעבליט אין ײדישן לעבן, װײל זײ זענען מכלימרשט ארױסגעדתנגען סון דעם נאציאנאלן חוש׳הקױם. א פארגלײך פין די לענדער װי דער תלמוד און שולחן׳ערך האבן געהאט די אויבערשטע שליטה אץ ײדישן לעבן, מיס לענדער, וװ עס האט זיך פונאנדערגע׳ צײײגט אן אלזיימיקע ײדישע קולטור׳שאפונג, באװײזט באשײנ־ פערלעך, װו עס דארף געזוכט װערן דער שליסל צים פארענפערן די פראגע װעגן דער ראל פון דער רעליגיע און פץ תלמוד אין דער ײדיסער נעשיכטע. אומעטום װו ײדן האבן זיך גע׳ פונען אין װירטשאפטלעך און קולטורעל מער אנטװיקלטע לענ׳ דער, איז די ײדישע קולטור געװעזן װײט פון דער םכעמע פון אײנזײטיקן תלמודיזם.;דאם העלעניםטישע שפאניע, איטאליע, דרום׳פראנקרײך). אין אפנעשטאנענע לענדער איז אױך די ײדי׳ שע קולטור געװעזן אפגעשטאנען, ד. ה. זי איז נעװעזן באהערשט פין תלמוד און תלמודידם. מען מװ נעמען אץ אכט, אז שוין ציש סוף פון מיטלעלטער האט ז ך דער רוב מנין און בנין פון א־יראפעישן יידנטום געפונען אין דעם פאליט־ש־סאציאל׳עקאנא• נײש און דערפאר אויך קולטורצל׳אפגעשטאנענעפ פײין־ליטע און דערפאר האבן דא אץ דער נײ־צײט, ביז צום סוף פון $:1׳טן י״ה, ײדישע ישיבית ״געבליט״ (גלײכצײטיק מיט פױלישע יעזואיטישע שולן!) גלײך װי אמאל אין מערב׳אײראפע אין עטאק־פינצסערן טיטלאלטער. נישט די רעליגיע און נישט דער תלמוד האבן דערהאלםן דאם ײדישע פאלק, די העגעמאניע פון רעליגיע בכלל און פון תלמוד בפרט אין דעם ײדישן קולמור׳לעבן פון מאנכע לענדער איז געװען א רעזולטאט פון דער עקאנאמישער, רעכטלעכער און קולטורעלער איזאלירו.ג פון ײדן אין די דאזיקע אפגעשטא׳ נענע לענדער. אױך די אמאליקע אויטאנאמיע פון ײדן אין א רײ לענדער איז נישט ארויסגעשװומען פץ ײדישן נאציאנאלבא• װיסטזײן, נאר איז געװען א באגלײמדערשיינינג פץ דער סטרוק■ טיר פץ דער אנטיקער און מימלאלטערלצכער מלוכה. די אויטא־ נאמ־ע <בכל אופן די צענטראלע:) פארשװינדט אין מאמענט, װען עם קומט אויף די מאדערנע, צענטראלױירטע מליכה. די רעליגיעזע שטרעמינגען אין דער ײדישער געשיכטע באטראכט דובנאװ ב־יוױ פון שטאנדפינקט פון זײצר נאציאנאלן כאראקטער. זײ זענען אבער נישט אץ קײן קלענערער מאס אן אפשפיגלוננ פון דער סאציאלער דיפערצנצירונג בײ ײרן, אײדער א רעאקציע אין גאנצן יידישן פאלק קעגן דער נאציאנאלער אונטערדריקונג. פונקט װי בײ אלע אנדצרצ פעלקער, זענען אײך בײ ײדן די ארעמע, ארבעםנדיקע מאסן תמיד געװעזן דער רוב סנין פונם פאלק. די דאזיטע ארעםע ײדישע םאםן האבן אמשטארקסטן געפילט די נאציאנאלע אונטערדריקונג, דערפאר האבן אויך אלע םאציאלע באװעגוננען בײ ײדן אנטהאלטן א בולטן נאציאנאלן אינהאלט, װעלכער הזט נאטירלעך, אנטשפרע־ כנדיק צו דער דעמאלטדיקער קולטיר׳מדרגד״ געמוזט אננעמען א רעליגיעזע פארם. אױב דובנאװ האט זיך געשטעלט פאר אן אויפגאבע צו שרײבן א נאציאנאל-דעאליסטישע געשיכס פון ײדן, דאן מוזן מיר םעםטשטעלן, אז עס איז געשטערם געװארן זװרך זײן נא׳ ציאנאליסטישן אידעאליזס, אין דערפילן פון דעם ״רעאליסטישן״ ציל פץ זײן װערק. עם פעלט אין זײן װערק דװקא דער סא׳ ציאלאגיש־פארגלײכנדער פארשונגם׳מעטאד, װצלכער גײט ארוים פון שםאנדפונקם פון די ״רעאלע״, ד. ה. פון די סאציאל־עקא׳ נאמישע פארהעלטנישן, דורכדעם אבער, װאס דובנאװ באטראכט, װי ער איז עס אלײן מודה, די סאציאלע דיסערענצירונג פאר א םפל אין דעם נאציאנאלן פאקטאר פאר דעס עיקר, אין דער