Literarishe bleter · 1933-09-20 · 38 (20.9.1933) · p. Seite 609

זײט 609 ליםערא־ישע גלעםער נומ. 38 (489) א באדן, װאם מיט די װןןרצלען זענען זײ אין אים פארקניפט און *צעװײקים אין זײנע טיםן. עבר איןגעזעלשאפטלעכער קאנםערװאטיזם זענען נישט דאסזעלבע. אויך אין יענר זעט מען אוןמעןגעפינט דאסװאכנדיקע, דעם גײסט דעם אײביקן רעװאלוזניאנער.- און צו דעם פראיעקט פוןאגרויסער קולטור־קאנםערענץ,- איז בראװא ׳. אבער א קאנפערענץ םיט דרײסטקײט יאון שװונג, א קאנפערענץ *פון חשבון־הנפש, א צוגרייטונג צו גרויסע לײם־ טונגיען. צי װעלן מיר פון הײנט אויף רארגן װערן א פאלק אין זײן אײגענער הײס, װי עס פארלאנגטי סינע קװא נאן י. לעש־ טשינסקי? - שװער צו גלויבן. ײדישיזם, יידישע קולטור װי מיטלען פאר קױם־האומה? - זײער זױכטיקע זאכן, זײער גוטע זאכן. זײ האבן אבער שװער גדזינדיקט און ליידן םאר זײערע זי:ד. קײן נאציאנאלע קולטור קאן נישט געבויט װערן אן א גרויסן םארנעם און אויב נישט אויפן יםוד פון עבר, אויפן עםאציאנעל קאנדענסירטו כוח פון עבר, װאס לעבט פארבארגן אין הוה און באװירקט דעם עתיד. געשיכטלעכע טאטן קאנען נישט װאקםן און געדײען אן אינם ײדישן טעאטעד פגע־רע פארן טעאטער און פארשטעלט אפט דעם װעג פאר אנדערע, זייטיקע, פיל׳פעיקערע, װעלכע װילן און דארפן קומען אויף זײן ארט. עם איז באקאנט אין די װארשעװער טעאטער-קרײזן נאמבערגס א שארף װארט, װאס ער האט אמאל אפגעענטפערט אויף א פארשלאג, ער זאל זיך אײנשפאנען אין א געזעל׳ שאפטלעכער אינסטיטוציע לטובת דעם ײדישן טעאטער. אויף דער אײנלאדונג האט ער שארף אפגעשניטן: ,אפריער זאל מען אפגטן א ריי ארטיסטן מיט זייערע װייבער און ארטים• טינס מיט זײערע מענער, און ערשט דאן װעל יאך גײן עפעס טיען פארן ײדישן טעאטערז״ און אט׳דער־א באדינג איז נישט קײן איבערטריבנער. אפטמאל שטײט טאקע די מאן־װײב־פא• מיליע־םראגע אין אויבן-אן פון אלע ,פארשאלטענע״ טעאטער• פראגן. מען קאן זיך פון ארט נישט רירן, װײל סען שלאנט זיך אן בםדר און אן אויפהער אן איר. אדאנק דעם ,מאן־װײב• םאם־ליע״-מאםעגט װערן צעפאלן גוט-צונויפגעשפילטע אנסאמ• בלען, און נאך אפטער - קאן נישט קומען צו קײן געמײנזאמער סצענישער ארבעט, װײל ,מאן־װײב־פאמיליע״ איז דא א װיכ• טיקע שטערונגען. — דא איז ע ר גוט און גלענצנד, אבער אויך ז י פרעטענ• טירט אויף ראלן, װאס פאסן זיך נישט פאר איר. דא איז ז י זײער געװונשן, אבער ז י אן א י ם קאן נישט מיטגײן, — טויג עם נישט: די שםענדיקע בײלאגע פון א מאן צו א פרוי, אדער נון א פרוי צו א מאן. — איז פון די גרעסטע אומ• גליקן אין ײדישן טעאטער, און נישט אײן פראיעקטירטע אונ״ טערנעמונג װערט נישט רעאליזירט צוליב דעם. — קלאגט זיך אמאל פאר מיר א באװוסטער טעאטער-דירעקטאר, אז ער װאלט גערן אגאנזשירס צו זיך אין דער טדופע יעגע טאלענטפולע ארטיסטן, אבער װאם זאל מען טון, - װיבאלד ז י, םוז אויך ע ר צוגענומען װערן אין דער טרופע, - אבער זי איז אן עכט־דראמאטישע שוישפילערין, און ער איז גאר אן אפערעטן־אקטיאר: דערזעלבער טעאטער־דירעקטאר האס געפירט אונטערהאנדלונגען מיט א באוװסטן ײדישן אקטיאר אויף גאסט• שפילן. אבער מען איו נישט געקומען צו א גמר, װײל צוזא• מען םיט אים, האט אויך זי געדארפט אײנגעלאדן װערן אויף הויפט-ראלן. איינע א טרופע לײדט כסדר אויף פרויען־ראלן, װײל ז י י ן פרוי מוז דאך שפילן תמיד די הויפט־ראלן, און אנדערע בא• קאנטע ארטיסטינס װילן נישט גײן אין דער טרופע צי שפילן דארט די צװײטע, קלענערע ראלן, װיבאלד די פרויען-הויפט■ ראלן זענען פונאפריער און אויף שטענדיק ״באזעצט:״ — און אזוי װײטער און װײטער — אן א שיער... ב ת ם ן ם " ז י 7 װײען און פלאגז מאן. וו״ב אח פאמידיע פאראן א ײדישע אפערעטקע אדער םעלאדראמע ,מאן, וױיב און געליבטע״, - איך האב עס נישט געזען. נאר איך שטעל מיך פאי, אז עס דארף זיין מדתמא א םרײלעך שטיק מיט פיל קאמישע סיטואציעס. אין דעם ײדישן טעאטער אבער איז ,מאן, װײב און םאםיליע״ נישט בלויז א םריילעכע דער• שײנונג, עם איז אויך א שטיק טראגעדיע, װאם ברענגט םיל אק און װײען דעם ײדישן טעאסער. אין תוך איז סאראן םיל אינטערעסאנטס און מערקװיר• דיקם אין דעס, װאס יידיש טעאטער איז אין םיל פרטים א זאך פון דינאסטיע: די אדלער־דינאסטיע, פישזאן׳דינאסטיע, קאמפאנעיעץ׳דינאסטיע, דזשײקאבםאן־דינאסטיע, קאמינםק־-די• נאםטיע, טורקאװ־דינאםטיע א. א. װ. װי באזונדערע שבטים אינם ײדישן םאלק, װעלכע, װי אמאל די לװײם. זענען סץ קינדװײז אין ױגנט אן באשטימט פאר דער טעאטער-עבודה, װאקסן זײ און לעבן אין די ספעציעלע באדינגונגען, װאס םעאטער־עבודה פארלאנגט פון אירע דינער. דעריבער איז גע• װען מעגלעך, אז אין אמעריקע, װו דער ױננער, געבוירענער דארט ײדישער דור איז שוין װייט פון ײדיש און ײדיש לעבן, אז אין אמעריקע זענען געבײרן און אויסגעװאקסן פיל װיכטיקע יידישע ארטיםטן און ארטיסטינס טאקע אין די ארטיסטישע משפחות, װעלכע ציען װײטער די גאלדענע קײט פון זײערע טאםעס און מאמעס און זענען טעםיק און שאפעריש אץ דעם דארטיקן ײדישן טעאטער. דאס זעלבע איז אויך צו באמערקן דא, אין דער אלטער היים, - װו פרישע, יונגע ארטיסטן װערבירן זיך אין א גרויסער מאס פון די ײדישע ארטיסטן• משפחית. - א מעלה האבן אויך די משפחה־טרופעם, װאס זײ האלטן זיך אפטמאל לענגער װי םתם טרופעם. זענען פאראן טענות■ םענות צװישן די סיטגלידער פון אט די פאמיליע־טרופעס, װערן זײ דאך לײכטער םארענטפערט. צװישן אײגענע בלײבט עס. זעען מיר טאקע אין א רײ לענדער, אז אט די פאמיליע• טרופעם האבן גאנץ אפט סער אריכת׳ימים און אויסדויער-קראםט. אװדאי איז םאראן אין דעם אלעם א פאזיטיװער, װיכ• טיקער מאמענט פאר דעם װוקס. אנטװיקלונג און אײנגעװארצל• קײם פון דעם ײדישן טעאטער. פעססע שטאמען מיט צװײגן אץ א־צװײגן, מיט דורות־טראדיציע און דורות־עקשנות, װאס האט פיל צו זאנן פאר דעם נע־ונד-לעבן פונם ײדישן טעאטער. אבער די ברכה װערם אםט פארװאנדלט אין א קללה. אמת, דער װירדיקער ױרש און נאכפאלגער ברענגם םיט זיך מזל• ברכה, אבער דער אומװירדיקער ױרש איז א לאסט, א צרה, א