Literarishe bleter · 1933-09-20 · 38 (20.9.1933) · p. Seite 607

זײט 607 ליטערארישע בלעםער נומ. 38 (489) מעגלעך, אז דער זשארגאן זאל זיך אמאל אױסבילדן פאר א זעלבשטענדיקער יידישער שפראך, װי אלע שפראכן, װאס האבן זיך אייםגעבילדעט םון עלטערע. לאמיר נאר קלערן, אז עס װעט זיך אויםפירן דער פלאן םון באזעצן ײדן אין קאלאניעס אין פאלעסטינע - װאס םאר א שפראך װעלן זײ דארט' קענען גע־ ברויכן? העברעיש װעלן זיי נישט זײן אימשטאנד, אז זי זאל װערן א לשון, װאס מען רעדט אויף איר אלעם, אראביש, װאס װערט דארט געיעדט, איז אויך נישט לייכט א. א. װ. דעריבער בלײבט צום בעסטן פון זייערטװעגן דער זשארגאן אויסגע־ ארבעט און אויסגעבעסערמ. און אז דער זשארגאן זאל װירקלעך אנגענומען װעין םאר א נאציאגאלע-שפריאך אין פאלעס־ טינע, דארף מען אים שוין געװיס נישט םארנאכלעםיקן און פא־ ראטן בי• אונז״. אין דעם זעלבן יאר, װאס צעדערבוים האט געשריבן די דאזיקע דענקװערדיקע װערטער, האט אין דעם זעלביקן ,םאלקס־ בלאט׳ דעבױטירט דער יונגער שלום-ראבינאװיטש, װאס איז אינ- גיכן געװארן בארימט אונטער זײן פסײדאנים שלום-עליכם. אין 5 יאר ארום, אלזא - פונקט מיט 45 יאר צוריק, גיט ער ארוים דעם ערשטן באנד פון זײן .ײדישער פאלקם-ביבליאטעק״, װאס באצײכנט אן עפאכע נישט נאר אין דער געשיכטע פון דער נײ■ ער יידישער ליטעראטור, נאר איז אײך װיכטיק אלס ערשטראנ• גיקע מאניפעסטאציע פון א נייער באציוינג צו דער יידישער שפראך מצד דער ײדישע אינטעליגענץ. צוגלײך סיט אים איז אויך טעטיק א צװייטער זאמלער פון די יידישיסטישע קרעפטן אין דער געװעזעגער צארישער אימפעריע - מרדכי ספעקטאר, אגב דער ערשטער, װאם האט אויםמערקזאם געמאכט אויף דער װיכטיקײט פון זאמלען' דעם ײדישן פאלקלאר ואםת, נאך מיט א היפש ביםל יארן פאר אים האט עס אנגעוװנקען דער יונג-פאר- שטארבענער בארימטער יידיש-רוסישער פובליציסט אליהו אר־ שאנסקי). אין דעם ערשטן באנד פון ספעקטארם באװוםטע זאמל• ביכער ״דער הויז־פרײנד״ טרעט אויף מיט זײן גלענצענדן אר- טיקל װעגן דעם יידישן פאלקסליד דער באװוסטער י. י. לערנער, װאס האט אין א פאר יאר ארום, אין 1890, אויף ״א קערמעשעל״ לכיבוד דעם זעלבן ספעקטאר אין אדעס אין זײן מערקװירדיקער רעדע פארמולירט א רײן-יידישיסטישע רעקלאראציע מיט דעם אויספיר,'אז כל-זמן ״יידן״ װעלן זײן, װעלן זײ רעדן״ײדיש״, מיט אנדערע װערטער: דער זשארגאן װעט לעבן אזוי לאנג װי די יידישע נאציאנאליטעט... װײל עם הײםט יידיש, עס איז ײדיש...״ לע-נער רעפרעזענטירט אין א געײיסער מאס די שטעלוננ צו יידיש אויך פון דעם ראדיקאלעין טײל פון דער רוםיש-יידי. שער אינטעליגענץ, װאם האט זיך שוין געהאט אנגעשלאסן אן דער רוסישער קו-לטור' װארום לערנער איז געװעין נישטינאריא יידיש-העברעישער פובליציסט, נאר אויך א ריסישער. כאראקטע- ריםטיש, אז א פאזיטיװע באציונג צו יידיש האט אויך געהאט דער העברעישער ״פיםארעװ״ אורי קאװנער, װעלכער איז שפעטער אװעק צו דצר רוסישער פובליציסטיק און פארענדיקט מיט שמד אזוי װי לערנער. סוף די ס8-ער יארן הײבם זיך אן אויסצוקריס• טאליזירן די פאזיטיװע באצױנג צו ײדיש םון אזא באדײטנדיקן פארטרעטער פון דער ײדישער-רוסישער אינטעליגענץ, װי דער בארימטער ײד־שער היסטאריקער שמעון דובנאװ. זיין עװאלוציע אין דער שפראך-פראגע האט ער אלײן באצײכנט מיט די װער• טער ״פון זשארגאן צו ײדייש״, װי עס הײסט זײן באקאנט בוך ליטערארישע זכרונות• דער שפעטער-בארימטער קריטיקער ארקא• די גארנפעלד טיילט מיר מיט אין א בריװ? ' ״...אין ״װאסכאד״ בין איך אין נישט אײנמאל אויפגעטרעטן צו פארטײדיקן ײידיש. פאר א טעארעטישער באזע דערצו האט מיר געדינט די לערע פון פאטעבניא (גרויסער רוםישער פילא• לאג - ז. ר.> װעגן דער שעיפערישער באדײטונג און קולטורעלער אומפא־בײטלעכקײט םון די פאלקס-שפראכן. אין ״װאסכאד״ בין איך ארויסגעטרעטן סאר דער פאלק-שפראך אלם אונטערריכט• שפראך אין דער פאלק-שול (אין דער פאלעמיק מיט י. קאצנעל■ םאן װעגן דער לעבעדיקײט פון העברעיש), געאמפערט זיך קעגן דער עם-הארצישער באהויפטונג, אז דער ״ושארגאן האט כלומרשט נישט קײן גראמאטיק״, שטעלט מיט זיך פאר א פארדארבן דײטש״ אאז״װ. (סוף קומט> באמערקט גאנץ ריכטיק ד״ר שיפער — װי א גרום פון א םאר־ אײנזאמטן, װײטזיכטיקן דענקער צו די קומענדיקע קעמסער םאר ײדיש, װאס װעלן אויפקוםען אין די ײדישע קיבוצים םון מזרח־אײראפע'? אונזיער מחבר איז א־בערצײגט, אז יידיש װעט האבן א קױם. ״ײדיש - שרײבט ער - איז אין א געװיסן זין באישטימט צו װערן א װעלט־שפראך. יידיש ויעט נישט אונטערגיין, מחמת דאם רוב ײדן איז שמארק צוגעביגדן צו דער מוטער־שפראך״. ״אט א שטײנער - באמערקט ער - האבן די ײדן אין מעץ נאך ארום דער העלפט פון פאריקן יארהונדערט גערעדט צװי.ן זיך ײדיש און אויפנענומען רבנים פון פ־אג אדער מינסק, ויעלכע רעדן נאר ײדיש. אויך אין ענגלאנד פלעגט מען נאך אין די 40־ער ייארן האלטן אין די שולן דרשות אין יידיש. כאראקטע־ ריםטיש 'איז אויך דער פאקט, אז די פרומע יידן אין טשעכיע און אונגארן זעגען זיך נאך עד־היום (ס׳ה־יסט ארום 1882) נוהג צו רעדן אום שבת נאר יידיש. מיט װייניקער יװי אין א יאר צענדליק שפעטער טרעט אויף אין גאליציע דער גרויסער פאלקס־פריינט און קעמפער פאר ײדיש, דער פארפאסער פון א נאנץי טשעקאװער ײדישער גראמא־ טיק ד״ר פיליפ מאנש, דער איבערזעצגר פון שלום-עליכם אויף דײטש. אין פיליפ מאנשס פוסטריט גײט דער ערשט איצט םאר דער יידיש־באװעגונג אין גאליציע אנטדעקטער קראקעװער אד־ װאקאט, דער ױננ-פארשטארבענער איגנאץ זיסער, מיטגרינדער פוין דער פוילישער סאציאליסטישער פארטיי און פון איר ארגאן ״נאפשוד״, דער גרינדער פון דעם באװוםטן חודש־זשורנאל ס1ץ1ץזא, דעם קעמפער סאר דעם נײעם טעאטער אין פוילן. אט דער דאזיקער יחוס־צעטל פון איגנאץ זיסער װאלט שוין באדארפט פארויסזעצן א שנאה צו דער ײדישער שפראך,'װי בײ אלע זײנע חברים פון דעם גאליצישן־פוילישן םאציאליזם. זיםער האט זיך אבער דערהויבן איבער דער םביבה זײנער און איז געװען א הײםער פרײנט פון דער נײער ײדישער ליטעראטור ןער האט שוין אין 1890 איבערגעזעצט פרצעם ״מאניש״) און פין דעם ײדישן טעאטער, װעלכן ער האט געװידמעט א ריי ארטיקלען און אפילו א ספעציעלע בראשור אין פוילישן יגענױער װעגן דעם דאזיקן פארגעסענעם קעמפער פאר דער יידישער קולטור אין גאליציע - װעל איך שרײבן באזונדער). אין דער זעלביקער צײט װערן רייפער די ײדישיסטישע םענדענצן בײ דער יידישער אינטעליגענץ אין רוסלאנד. דארט האבן מיר שוין אין די 50־ער-70־ער יארן געהאט אזא אויסגע־ שפראכענעם ײדישיסט, װי יהושע־סרדכי' ליפשיץ, װאס דערהויבט זיך מיט זײן אויסערגעװײנלעכער פערזענלעכקײט יהויך איבער זײן דור פון קורצזיכטיקער אסימילאציע און משכיליש־קלײנביר־ גערלעכער אומפארשטענדעניש פאר דער ײדישער שפראך אלס מיטל צו דער הוסאניזירונג און דערהײבונג פון די ײדישע םאלקסמאסן. י. מ. ליפשיצעם אנשוױנגען װעגן יידיש זענען עד־ היום נישט פארעלטערט און בילדן דעם יסוד אויך פאר דער אידעאלאגיע פון דעם מאדערנעם ײדישיזם. אונםער דער העפעה פון י. מ. ליפשיץ, איז 'שלום־יעקב אבראמאװיטש אריבער צו שרייבן יידיש אין איז געױארן דער שעפער פון דער נייער יידי־ שער ליטעראטור. מענדעלעס באדײטונג םאר דער דערהײבונג פון ײדיש איז גיט באקאנט. צוגלײך מיט אים האט געװירקט דער גרויסער ײדישער סאטיריקער יצחק-יואל לינעצקי, װעלכער האט זײן שארף אויםגעשפראכענעם דעמאקראטישן ײדישיזם פאר־ מולירט אין א רײ פון זײנעי בײסנדיקע פאמפלעטן קעגן די הע־ ברעיסטן. אין דער ײדישעי צייטונג, װאס םארדינט דעם דאזיקן נאםען, דעם ״קול מבשר״ פון א/עקסאנדער צעדערבוים קיעםפן נאך צװישן זיך די משכיליש־אסימילאטארישע םענדענצן קעגן יידיש און די אלץ־רײפער װערנדיקע אידעען װעגן דער װיכטי־ קײט פון דער ײדישער שפיאך. נאך שארפער אנטפלעקן זיך די ײדישיםטישע טענדענצן אין רוסליאנד נאך דער קאטאסטראםע םון 1881-82. דאם חיבת־ציון האט נאך ניישט קײן אויסגעשפרא־ כענע שטעלונג קעגן ײדיש. אײניער פיון אירע פיאנערן און װארט־ פירער אלעקםאנדער צעדערבוים שרײבט אין זײןי ״ײדישן פאלקס־ בלאט׳ - דעם המשך פון ״קול מבשר׳ - אין דעם נומער 19 פון יאר 1883 אזעלכע סימפטאמאטישע װערטער, בפרט אין די לעםצן פון א גרינדער און פירער סון דער העביעישער פרעסע: ״...איבעריקנס זעען מיר באמת גאר נישט אײן םאר אומ־