Literarishe bleter · 1933-09-15 · 37 (15.9.1933) · p. Seite 597

זײט 597 ליטערארישע בלעטער נומ. 37 (488) װילדעטםטן ריז און אים ארײנשלײדערן אין א צישטאנד פין 3א- זינונג אין חשבון־הנפש. אין אנבליק םין טױט הײבט ער אן זיך אייינצוטראכטן אין דעם גאנצן ביז איצטיקן לעננס-געװירבל. װאס איז דער גאנצער וזכלית פון מענטש דא אויף דרערד, אז צוס סוף שטארבט ער, און נעמטמיט זיך גארנישט מיט דאם גע■ װיםן פײניקט אים, ער האט חרטה אויף זיינע ביזאיצטיקע מעשים״ און באשליסט לסוף אנצוהויבן א נײ לעבן... דער ראסאן איו דורך און דורך אייגנארטיק. מען פילט ממש, אז דער אויטאר שעפט כמעט אלץ פון זיך, בארגט פון קײנעם גארנישט. די שמעון־פיגור, װאס איז אײגנטלעך די צענ־ טראל-געשטאלט פון ראמאן, איז ארויסגעקומען װעניק ציגעלירט, זי איז רוי און אומגעשליפן. אלץ איז ארויםגעקומען אומגעפעלשט, די האנדלונג װאקלט זיך צװישן רעאל״יזם און נאטוראליזם. קאמ• פאזיציאנעל גענומען, װײזט טרײסטער ארוים אומבאהאיפנקײט. טרײסטער צײכנט זיך אוים דערהויפט אין איבערגעבן דיאלאגן, דאקעגן הינקט ביי אים שטארק אונטער דער שילדערונגם־שטײ־ גער. אזא ראמאן לאוט זיך גלײך דראמאטיזירן. דער םפור־המעשה און די מעטאפארן שפראצן מיט װארהאפטיקייט, מים לעבן, סא־ מענטנװײז סארכאפט ער ממש מיט זיין געשפאנטקײט. טרײםטער האט א קינםטלעריש אויג, װאס דרינגט ארײן אין די פארבארגנ־ סטע װינקעלעך םונם סענטשנס לעבן. דער אומפאנג לײרט אויף א געװיםע דיספיאפארץ, צוליב דער דערשלאגנקײט פון דער םביבה, רוקט זיך אין ראימאן בעיקר ארויס שמעון רימער. שולדיק איז אבער נישט דער אויטאר, נאר דער פאליטישער בין־הזמנים פון יענער עפאכע, - ״די שטילע טעג׳ פון אינזער צײט. ײ ע ב י כ ע ד! א שאקש : די דיגע־ שטאט-פא־דאריטיננ, דאמ םיבס־דירש ד ־דיעוע בי־ריאשעק, די אויך אנ-ע־ע לעש״ענדישע שטאט־פא־דאל םיננען װאם שיבשידידן, א־ע־ קוישן א־ן ־דישע ביכעד, באקימע צו־יק ז־עדע םיבם־ד־ע-םיםעש, װ־ל... םען ניש עש נישש אויש. עש זענען ניששא ק־ן נ־ע ־דישע ביכעד א־נציקײםן. אין ל־שע זענען דא א־וש דינדעדש ביבליאשעקן. אין ששאש און שםעםר. קרעכצש םען איצשע־: שען ק־ינש נישט ק־ן נ־עש בוך. אל•;, ־אש איז דע־שינען, דאש םעז נעקוישש. מען קוישט נױ• יא־קעד א־יםנאבן אין םאדעשישע. נא־ ש׳איז ניששא שוץ װאם צו קויפן. אין רדכעיט ל״ענש םען. א רוד ג״ש א־ויס פון די ־דישע נ־ונש־שיר, און סיאיו נישטא װאש צו נעצן צי ר״ענען. די קראש־קעד ״דאש םען דודכנעםאכש״ ד• נ־ע —או־כנער־ענש, און װאם װ־שער? די םישנדידע־ צארן דעיעל אץ ■ינקשרעך ז־ער חודשלעק שש־ע־ שא־ דע־ ביבריאטעק, און די ביבליאטעק שאדדאלםוננ איז שארם־יכםעט צי געבן דעש יל־ענער עפעש נ־עם, נאר... םאד רי לעצשע עטרעכע יא־, םיט קר־נע אויםנאםען, איי װ־ניק דעדשינען. אין דעם ששעקש א גדוישע שכנד: אויםן חשבון שין ־דיש, דויבט םען אן צו ר־ענען דוםיש, לעשיש, ריםװיש און ד־שש. אי■ בעדיעצינגען םץ דעד װערשילישעדאטוד, װאש םען װאלש נעװאלש אץ נעקענט יי־ענען אויף ״דיש. ר־ענש טען אױף אנדע־ע שש־אבן. דורך דע־ איניצ־אשיװ םון דעד נעזעלשאםש ״ליבחאבער און װיםן׳ אץ ליטע. װע־ט אויף חיר־הםועד־םוביח צונויםנעדיםן א קאנ• םעדענץ םון אלע ־דישע ביבדיאטעקן אץ רישע. דער טאנ״שדד ״װאש שוט םען, װאם ם׳יענען נישטא ק־ן נ״ע ביכעד י״ װעלן ז״ אל־ן קאנען לעזן דאס ם־אברעפ? װעט ליטע דען בבוח זיץ צו םארענש־ םע־ן די ם־אנע? ם׳איז װיכטיק, אז ם׳זאל זיך םאדינשע־עשי־ן אץ די װא־שעװעד ״םא־לאגם־קי־זן׳ און שיקן אחץ א שאדם־עשע־. לויש דעם א־נדדוק םין ם־נע שםיעםן םיט די ביבליאטעק-םאדװאל- טזנגען אין א ד״ ששעש אץ שטעטלעך אין לישע, זענען ז״ נד־ט םים סאדנעניגן צו נעםען אויף זיך די חתח־ב־ח םון קיישן א־ים צװ־ חונדערט עקזעסםלאדן םון יעדן נ־ דעדשינענע ליטעראריש װערק. נאכאםאל: אכטוגג, םאדרעכער! דאם װאם ם׳איי אקשועל אץ ליטע. איז אויך אקטועל עדגעץ װו אנדע־ש. םען דא־ף נישט דעדן טעארעטיש, םען דארף שין ס ר א ק ט י ש! דאן װעלן אױםהעדן די ביבעדיםאליצעם צו שיםרען, װי עס שיםלען םאניםקדיסטן אץ די ט־שקעסטלעך ב־ ״דישע שדײבער. ער ארײננעפאלן אין נײמצארן און זיך אויף טויט צעריםן מים אים, דעם אײנציקן קלעשטעעםיסוחר אין ששעטל. בכדי צו שטילן די צעצינדענע אםביציע שיקט ער אין אפראסטיקן טאג די גע־ זעלן און דעם װײטן לאגעװ נאך קלעשטשעס. מען האט םאקע נאכדעם אהײמגעבראכט די ״יונגען׳ פארפרוידענערהײט, אבער דער צעקאכטער שמעון האט אויםנעפירט דאס זײניקע. נאכמער פארביסנקייט האט שמעון'ארויסגעװיזן צ< זײן נעבעכדיקן זון מארקלען. זײן פארביסנקייט גרענעצט זיך מיט װילדע אכורױת. מארקעל דער זין האט א מאל בחורװייז װידערגעשפעניקט און איז געװארן מײםטער ״פאר זיך׳, קאן אים דאם דער םאטער קײנמאל נישט מוחל זײן. םארקעל איז שוין א טאטע פון קינדער, לעבטי אין דחקות, די קינדער בײ אים קרענקען שטענדיק. דער רײכער טאטע איז אבער קאלט װי א שטײן. דאס גאנצע שטעטל װייםט פון שמעונס אכזריותן, ער אבער מאכט זיך דערפון גאר־ נישט. עפעס א כײזע גבורה ברומט אין אים תםיד... פון די כלערילײ זלידנע געװיסנס־פלאגן יאגט ער״זיך גיך אפ מי-יא ביטערער כללה. אפילו צו זײנע חברים פון זעלביקין פאד װײזט ער נישט ארוים קיין שים פריינטשאםט, םארקערט ער רודםט זיי כםדר. ער טראכט נאר װי אזוי זײ א־אפצוװישן פון מארק. ער װיל באדאי שלום מאכן מיט זײן קינפטיקן אײדעם. שלמה דעם בונטאר,'אבי אראפצורוימען זיינע מ׳שטײנסגעזאגטע קאנקורענטן-אבױנים פון מארק. אלע ציטערן פאר אים אימת-םות, 'ער שלאגט די געזעלן, פאטשט שמייסער-יונגען, פייניקט די קינדער אומברחיםנותדיק אא׳װ. ענדלעך האט אים דער פריצײטיקער טויט פון זײן אײניקל ארויסגעריסן פון זיין װילדער פארביםנקייט. דער טויט איז דאך די לעצטע אינסטאנץ, ונאם איז בכוח אויפצוטרײסלען דעם ציע-?. םלאך / ג י ט א ו נ ז נ ניש םיד א װא־ט אץ דע־ דישקיסיע, װאס איי דורך נ. ם־זינ1 *יױ װ״שיקדעך באהאנדלש געװא־ן אין די .ליט. בלעשער״ נים. 27 ״ם־ד שש״ען םאד א נרוישער נעשאד!׳ איר זענש נע־עכש: די נע• סא־ אױ ניױם, װאס ק־ן נ״ע ביכער קיםען נישש צי. נא־ צי האבן םיר שוץ באטת א םיבה ז־ך צו דערקלערן םא־ באנק־אש? דאם ה־םש, צי האבן די םא־לאנן, די בוכנעשעםטן געשון אלץ, װאם האש ז־ נעבדאבש צי דע־ איבע־צ־נוננ, אי ם׳א-ז נאך נעילה?... ק ו י ש ש פען טאקי נישש ק־ן ־דישע ביכעד, צי... סארקוישט םען נישט?... איך בין נענױגט צו גלױבן אין צװ״טן סא־1, סשיש םון דעד■ םארוננ און דורך א קודצער ״אייםםאדשוננ׳, װאם איך האב נעםאכט אץ םײן איצשיקן טור. א נאנצע רײ םיבות זענען דא, װאס דאם ־דישע אםעריקע איז אט־אםירט. אין דרום-אםעד־קע זענען שאדאן שסעציםישע םיבות, װאם האבן סאדקלענעדם דאם א־נק יםן ביכעד. א־ן םיבה ניש םען אן, װאם, לםשל, שץ אדגענשינע טאר םען נישט אדויםשיקן ק־ן נעלט. אבעד נראד זענען םיד באקאנש םאלן, װען שון א־נענטינע װע־ן ארויםנעשיקט םויזנשעד דאלאד דורך םארשידענע װענן. ארי נענטינע און בראזיד1, װאם וענען נעװען װיכשיקע אסזאץ־םעדק סא־ן ״דישן בוך, זענען סשוט סארנאבלעםיקט געװאק, סונקט װי עם זע• נען נאך נישט ״באא־בעט־ נעװאדן די נ־ע, קלענע־ע ײדישע ישובים, אנה־בנדיק םון טשילע און ענדנדיק אץ... סארטא דיקא. אבער םען דא־ף נישש םאק אץ עקװאדאד, בדי רא־ט א־נ' צישטעלן א ביבליאםעק. אונםער אינזערע אוינן, אינשער אונזער נאז עקייםםירן ביבליאםעקן, און אין די הונדערטעד װעלכן קװארן אײן, נ־ען אונטעד דערםאר... װײל ם׳קוםען נישט-צו ק־ן נײע ײדישע ביכע־. איר סדענט װו? אין סוילן אל1־;! די לאגע איז קאטאםטראשאל. אבער םען ל־ענט דאך, און ב־ א נוטן װילן און ענערניע װאלט םען דעם 50 גדאשנדיקן הודש-אסצאל ש*ר לײענען גוטע ביכער דאך נעקענט אויםטאנען. עם איז אבער סשוט שארנאכלעםיקט דורך די ביבליא• טעק־טוער. דער קאנםוםענט איז נארנישט שולדיק. איך װיל רעדן איצט װעגן די נדענעץ-לענדעד םים סוילן, װו טיר איז אױםגעקוםען אץ ם׳קוםט םיר אויס לעצטגם צו באזובן. איך סארנעם איטעטום א נעשדײ: םיר האבן נישט ק־ן נײע ביכער! םיר זענען נרײט צו קויסן! םיר האבן אםילו בודזשעםן אץ איבעריק געלטי.