Literarishe bleter · 1933-09-15 · 37 (15.9.1933) · p. Seite 596

ליסערארישע בלעטער נים. 37 (488) זײם 596 פון שרײבער. ער שטוקעװעט זיך אלײן צונויף א .שטיק׳ פין אנדערע פיעסעם, אדער פון אנדערע שפראכן, און נענוג. ~ װי סיר זאלן זיך נישט באציען םקעפטיש צו דער ענ- דערונג, װאם קומט איצט פאר אין ײדישן טעאטער אין אמע- ריקע, אבער א פאקט איז: מען האט זיך דארט געכאפט, אז מען מוז באנײען דעם רעפערטואר, מען מיז אנטלויפן פון די ערזאץ-פראדוקטן, מיט וועלכע די פארשײדענערליי פיעםעס- מאכער האבן פארשאטן דעם ײדישן טעאטער. א קאמף דעם אלטן, נישטיקן, אפגעלעבטן רעפערטואר אינם יידישן טעאטער, — דאס איז איצט דער געבאט פון דער שעה אינם יידישן טעאטער. — און װאס-שנעלער — אלץ - געזונטער פאין ײדישן טעאטער! און דער עיקר — דער רעפערטואר פאר אט די טעאטערן װערם געמאכט דער סאמע-ערגסטער, נידעריקםטער. די בעםטע דראמאטורגן - פינםקי, אש, הירשבײן, לײװיק, סעקלער, און לעיעלעס, קאציזנע, צײטלין. פרעגער, מנחם און נאך און נאך — זיי אלע זענען כמעט אויםער דעם יידישן סעאטער. דער יידי- שער דראמאטורג איז אויף יארן אװעק פונם ײדישן טעאטער, זיך אפגעװוינט שוין צי שרײבן פיעםעס. און דאם טעאטער שפײזס זיך מיט שטרוי, מיט פאלאװע, אנשטאט געזונטע קער- נער. און נישט נאר אלס פארפאסער, אויך א־ס איבערזעצער— האם זיך דער ײדישער שרײבער צוריקגעצויגן פונם יידישן טעאטער. ״װאם טויג מיר .ליטעראטור׳ז - האט דער ײדישער אקטיאר יארנלאנג געטענהט — און אויםנעמיטן דעם ײדישן דראמאטורג. ״כי חיות הנד.״, — אז יעדער ײדישער אקטיאר איז זיך אלײן א באבע, ער נויטיקט זיך נישט אין דער הילף או; שםילע טעג דער לכתתילהדיקער אויםבליק פון שרייבער איז דא א סאציאלעי־. ער באװייזט, אז אונטערן דעק. פון אויבנאויפיקער שטילקײט (לאםיר זאנן - פאליטישע רעאקציעס ריזלט א טײכל פון סאציאלע אנטקעגנזעצונגען. די דאזיקע געזעלשאפטלעכע קאנטראםטן לאזן זיך באין אופן נישט דערשטיקן. נישט מער, — דער װידערשטאנד פון די אונטערדריקטע איז דערװייל א גע־ העמטער. דערװײלי־קע געהעמטקײט הײםט אבער נאך נישט פארניכטונג. אט דער געזעלשאפטלעכער פאן, װאם האט געזאיט זײן דער עיקר פון ראמאן, איז, װײםט אױס, 'אין גאנג פון' שרײבן פארװאנדלט געװארן אין א טפל. אמת, אין בוך שטויסט מען זיך אפט אן אויף סיטואציעם, האנדלונגען און בילדער פון רײן־ םאציאלן כאראקטער. דערצו זענען דאם נישט עפעם גלאט קײן טענדענציעזע צוטשעפענישן, נאר דרינגען גראד ארגאניש ארוים פון דעם עצם-שטאף. פונדעפטװעגן בילדן זײ אין' דער אונטעי־- שטערטער שורה *בלויז אקםעםוארן. דאס װעזנטלעכע פון ראמאן איז די קינסטלערישע באארבעטונג פון דעם הויפט-גע- שטאלט - שמעון רימער. די דאזיקע פיגור רוקט זיך ארויס אין פאדערגרונט און האלט דעם לייענער אין אומאויפהערלעכער געשפאנטקייט. עס איז שװער צו באצייכנען די א־יגנטלעכע טיפן-קאטע־ גאריע, צו װעלכער שמעון באלאנגט. ער האט אין זיך עפעם פון א בעל-עגלה, בעל־מלאכה, סוחר און תקיף. *ער איז אן אויסטער- לישער גבר, װאס יאגט אויף יעדן אן א שרעק. דער דאזיקער כוח מאכט אים װילד, ער קען נישט פארטראגן קײן שראכקײטן, עס שאקירט אים יעדער זיפץ. אזוי ארום איז ער אומפילבאר בנוגע יענעמס לײדן. ער רעאגירט אויף אלעם דעספאטיש, ער רעדט נישט גראבע רײד. דאס לײכםטע איז פאר אים *צו שעלםן. דאם זענען אבער נישט קײן אויםגעקלוגלטע קללות פון א שעל־ טער-אינטעליגענט. דאס זענען רויע און אוממיםלבארע קללות, װאס פארמאגן קראפט. ער גייט אומבויגזאם איבער שטורם און געוױטער, קיין שום זאך רירט אים נישט. ער איז פארמעגלעך, פירט א גרויסן רימער-װארשטאט, האלט אזש פינף געזעלן, װעלנע ער װעקט יעדן פארטאנ פון שלאף. װען עס איז נאך םינםטער, קאפעט ער זײ שױן םיט די שטיװל. א בראך, א דבר, א מגפה, א *כאליערע ....ם׳נעפט שוין בלאען און דיי ױנגען פאפן װי די פלעץ׳• אבער אויך בנונזנ זײנע אײגענע קינדער װײזט ער נישט ארײס קײן גרעםערע מילדקייט און גוטמוטיקײט, ברומט און שטעלט כסדר די ״מיידן׳. ער װעקט זײ אויך ברוטאל פון שלאף ,א, װאס זיצט עץ װאם, מכשפות? אײער בריט עץ?׳ דערצו איז ער * אומגעהײער אמ- ביציעז און פארביסן. אט האט ער זיך גלאט אזוי אביסל צע־ װערטלט מיט דודל דעם סוחר בעתן אײנהאנדלען קלעשםשעם, איז?עא פשקעלשםײן / װ$רשע ײעגן שטילקײט ל. טריםשע־ : ״אין די שםירע םענ״ ־>)םאן. *־וימנענעבן רירך די ״ליטערארי- שע כלעםער׳, לא־- שע 1933. װער קען זיך דערגראבן צום אפגרונט פון שטיל- קײט? אין טאג-טעגלעכן לעבן זאל שטילקײט זײן די פארלייקענונג פון גע• רויש, דער סינאנים פון רויקײט, װאס איז דער היפך פון געטומל. גערויש דערשלאגט אין דעם מענטשן דאס פינטעלע אײגנארטי־ קייט און מאכט אים אומ- שעפעריש, די שטילקײט דאקעגן גיט דעם מענטשן קאנצענטראציע, ישוב - הדעת, איבערלעבונג. ״די רײד פון די קלוגע װערן געהעיט אין דער שטיל״... דאס איז אבער װעגן דעם יחיד, אנדערש איז עם ביים כלל. מאפע האט ליב שטורס, זי װיל אריינגעצויגן װערן אינם שטארקן געװיטער, וױיל דארט איז איר פטיכיע. דער ציבור אנ- טלויפט פאר די שטילע טעג. ל. טרײסטערם ראמאן איז אויםגערעכנט אויף דער מאסן• שטילקייט, װעלכע איז א משא, װאם שטיקט. ניטצשע האט גע- פרעדיקט, אז מלחמה איז דעם םענטשנס אייגנטלעכער בארוף, שלום דארף באטראכט װערן נאר װי א הפסקה צװישן איין מלחמה און דער אנדערער. ל. טרייסטער מעסט דאס לעבן לויט דעם געזעלשאפטלעכן אויפברויז. זײנע ״שטילע טעג׳ דארפן בא- צייכענען די הפסקה צװישן אײן רעװאלוציאנערן אויפשטאנד און דעם אנדערן, ד. ה. צװישן 1905 און *1917.* ל. טרײםטער נעמט אויף זיך די שליחות אויפצוקלײבן די שטימונגען פון די שטילע טעג. ער קוקט זיך צו װי מענטשן אנטלויפן פון יעדער אפװײכוננ און נייקײט, מײדן אויס אלע אומװעגן און זיגזאגן, און גייען לויט אלטע אויסגעטראטענע און אויסגעפארענע שליאכן. קומט טאקע ארויס א דור פון קליינטשיקע מענטשעלעך מים גאר־דראבנע השגהלעך. װיל דעריבער דער שרייבער מאכן א קו*וער-שנ'יט איבער דער דאזיקער ענגהארציקייט און םים קינםטלערישע מיטלען פארפיקסירן איר נישטיקײט. ל. סרײפסער