Literarishe bleter · 1933-09-15 · 37 (15.9.1933) · p. Seite 595

זײט 595 ליםערארישע בלעסער נומ. 37 (588* נם ײדישן טעאטער איז שוין דער בעםערער ה. קאלמאנאװיטש, דער מחבר םון ,דער גזלן״, ,דער משוגענער״, ,אײביקע מאמע״, ״מומע שװיגער״ און אזוי װײטער און װײסער. אבער אויך אט דער בעםטער (פון די עשרה מפות!) איז אלט, פלאך, אײנטאניק, אלע יונים (פיעםעם) האבן בײ אים אײן פנים, — װאריאנטן אויף אײנע און די זעלבע טעמעם, װאם חזרן זיך איבער פיעםע־אײן פיעםע־אײם■ — דער נישטיקער, שפלער ײדישער טעאטער־רעפערטואר האט קיין שום קינסטלערישע, דראמאטישע ײערט נישט. דאס װייסן די פארפאסער גופא און אזוי אויך די אקטיארן. צערעמאניעט מען זיך דעריבער נישט מיט אים. װערן אט די אלע פיעםעס דורך די אקטיארן ציגעשניטן, אפנעשניטן, פארשניםן װי עס לאזט זיך. מען מעקט אוים גאנצע שםיקער; מען שרייבט אליין צו אקטן, סצענעס, פראלאגן, לידלעך, קופלעטן, װיםל דאם האיץ גלוםט. קײן געדרוקטער טעקםט איז נישטא, און װעט גאר קײנמאל נישט זײן. עס איז, להבדיל, א מין ,תורה שבעל פה״, װאס יעדער קאן צוגעבן, צולעגן, ענדערן, אויםבעסערן אן א שיר, װי זאגט דארט שימעלע םאראקער: ,צוגעשניטן, צוגעםטריגעװעט, שער און אײזן, עמך, דײן פאלק ישראל!״ און דערצו — פיל פון אט די אלע פיעסעם-מאכארייקעס קומען אריבער אהער נישט מיגין גלײכן װעג, נאר על־פי׳רוב װערן זײ אריבערגעשמוגלט פון דער סופרער־בודקע, אדער גאר פון א־ינעם, װאס הערט די פיעסע, זעט זי און שטעלט זי אײף דערנאך לויטן זברון. און איז עס דען א גרויסע קונץז דער ,רע< צעפט״ פון אט די פיעסעס־מאכארייקעס איז דאך אזא איינ• פאכער: דער ערשטער אקט אין ,יוראפ״, אין שטעטל. די פא• מיליע נעבעך װערט פארשמאכט, קוקט ארויס אויף א ידיעה פון ,אים״. און אט קומען געסט, אמעריקאנער געסס מיט ,יעס״, מיט ,פליעז״, מיט א ״באיטשיקל״, און מען פארט .אהין״, אין דער גאלדענער מדינה, און דאדס (אוי, דאדט׳.) הויבט זיך ערשט אן דער גיהינום. דער מאן איז א באנדיס, אדער האט אן אנדערע. דערװײל קומען (אין דריטן אקטןס אויך די קרובים — ,ער״ איז א לעקישװאטער ײד, און ,זי״ איז שוין א גאנצע ,קנאקערקע״, און מען בטלט אויס אלע חלומות אויף אסעריקע און מען זינגט: ,איך בענק אהײפ!״ און אזוי װײטער און װײטער. — איך װײס נישט, װאס אט דער רעפערטואר איז פאר דעם ײדישן אמעריקאנער צושויער. אפשר רעדט ער דארט צו זיין הארצן, אפשר איז עם ,שפײז פאר זײן גימען״, אבער פאר אינזער טעאטעסעולם איז אט דער גאנצער רעפערטואר א סם• המװת! אין אלע הינזיכטן. און ער איז אים אייך לחלוטין פרעמד. פון דעם שטענדיקן האדעװען אים מיט אט דעם שטרוי װערט זײן מאגן פארדארבן. דער עולם װערט דערגרא• דירט. מען שטופט אים װאס-װײטער אלצמער צו נאריעע, נישטיקע, באנאלע ,שטיק״, װאס געבן אים גאר-גארנישט. צו• ליב א םײן לידל, װאס װערט אמאל ארײנגעבראכט אין א פיעסע, אדער צוליב א טענצל, װאס דער אקטיאר״טענצער סאנצט אפ, דארף מען אויםזיצן א דרײ-פיר לאנגע נודנע אקטן מיט נארישע דײד, מיט נישט־געשטויגענעד האנדלונג, מיט װאס די פיעסע־מאכער שמאפן אן זײער ,װערקע״. מיר פארמאגן איבער א <>5 ײדישע טעאטערן, װאם שפילן אין גאר דער ײעלט םאר הונדערטער טויזנטער צושויער, נ ח ם ן ם ײ ז י? ווײען און פלאגז אי 3. רעכערטואר ר ע פ ע ר ט ו א ר?! — עס איז צו אן אײדל, ליםעראריש און איגטעליגעגטיש װארט פאר אט דער גאנצער מאקלאטור, םיט װעלכער מען קארמעװעט דאס ײוישע טעאטער אין דעם ברעםטן רוב. עם איז א טאנרעטע .מאסן׳פראדוקצ־ע״, װאס האט נישט קײן פנים, קײן כאראקטער און קײן לײב-און-לעבן. אין רוםלאנד האט מען דערויף געשאפן א װארט .כאלטורע״, בײ אונז איז שוין אויך דא א באצײכענונג — .מאכארײקע״. אין אמעריקע, לעבן, זענען דא אײניקע פאבריקלעך, װעלכע שסעלן צו אט די פיעסעס. די נעמען פון אט די פירמעם זענען — סיגעל, לעש, סםוטשקאװ, פרײהמאן, קאן און אנדערע. עםלעכע פאבריקלעך, אבער עם מאכט דעם אײנדרוק, װי אײן שטאמפ װאלט ארויסגעלאזט אט די גאנצע מעלא־דראמע-שמאטישע סזזורה, — מער נישט מען קלעפט ארויף אן אנדערן נאמען פאר יעדער ,אויםארבעטונג״. עם װענדט זיך בכלל אן דער םאדע: אמאל איז אין גאנג ,חתונה״, — דאס א־ז װען עפעס א פיעסע םיטן נאמען .חתונה״ האט ,גענומען״. גײט אװעק א םדרה חתונה: ,די רומענ־שע חתונה״, ,די קאװקאז שע חתונה״, .די גאליצ־אנישע חתונה״, ..די אוקראינישע חתונה״, .די בעסאראבישע חתונה״, ,די אמעריקאנער חתונה״. פלוצים װערט א פארערונג אויף ,מ א מ ע״ — און עס הויבט זיך אן א ״גאלדענע קייט״ פון םאמעם־. ,די אייביקע מאמע״, ,מאמע אין קינדער״, ,מאמע א־ן טעכטער״, ״מאמע און שװעסטער־/ ״די פארשאלטענע מאמע״, ״די געטרײע מאמע״, ,מאמע און שװיגער״ אוי אזוי װײטער. און פלוציפ פון דער העלער הויט — אן אויםכאפעניש אויף ״בחור״, און אין אלע װעלט־טײלן, װו עס איז נאר דא ײדיש טעאטער, לײענט מען ארויס פון די אנאנםן .בחװ״: — ״דער זיםער בחור״, ״דער ליבער בחור״, ״דער פרײלעכעד בחור״. און אז דער בחור גײט אראפ פון דער סצענע, באװײזט זיך .ש יי ג ע ץ״: ״דער יידישער שײגעץ״, ״דער אדעסער שײגעץ״. און גיײך קימט מען צו ,כװאט״ — ״יאשקע כװאמ״, ,לײבקע כװאט״, אדער גאר ״ממזר״. און װעגן ,א ר ג ע נ ט י נ ע״ איז שוין אפגערצדט : ,דער װעג קײן ארגענטינע״ (אדער .דער װעג קײן בוענאם־אײרעם״), ״ארגענ• טינער ליבע״, ,ארגענטינער כלוח״, ,ארגענטינער חתנים״. און אינסימן דרינען קומט אײנער און װארפס ארײן א נײעם נאמען .א װינקל אין בראזיל״,—הויבט זיך אן צו ,בראזיליװען״ אױף װאם די װעלט שטײט: אט אזוי שװיבלען און גריבלען אינם ײדישן טעאטער אט די פיעםעס׳מאכארייקעס און פארםאםקודיען ממש די ײדישע בינע. אמאל האט דאם אלטע ײדישע טעאטער דאך פארמאגט א םך נאיװיטעט, פאלקסטימלעכקײט, עכטן הומאר. און זעענדיק אץ הערנדיק איצט אט די אלע ,מאכארײקעס׳/ װילט זיך אויםרוםן: ״א, .גאטזעליקע״ לאטײנער, בלאהשטײן, פראפ. הורװיץ: מיר האבן קעגן אײך געזינדיקט: מיר האבן א־יך פארשריען און פארטריבן! קומט צוריק מיט אײערע ״דאס פינטעלע ײדי, ״שלמה גארגעל״, .בן׳הדור״, ״שרה שײנדעל פון יעהופעץ״, — פארװיגט אונז װידער מיט אײערע זיסע, פאלקס• טימלעכע מעלאדיעס און באהערשט אונז װידער מיט אײערע גאיוזע, םענטיסענטאלע װערק״! פון די אלע פארפאסער־צונויפשטוקעװער פון אמעריקע