Literarishe bleter · 1933-09-15 · 37 (15.9.1933) · p. Seite 593

זײט 593 ליםערארישע בלעטער נומ. 37 (488) דאזיקער םיל-טײטשקײט םין װערטער״ פדי אויפציבײען אן אײגענע ריינע אטמאססערע. װיסנשאפט, װאס מוז, לויט איר טבע, האבן צו טון בלוייז מיט מיטטײלן, יאיז געצוײגגען װאס-מער יזיך צו דערװייטערן פון װערטער און אפערירן מיט מיאטעמאטישע םימבאלן. קונסט, ײאס אטעמט אירי רײנסטע לופט אין צװײטן עקסטירעם, אין אײסדריקן, נוצט אײם די גאנצע עשירות פון קאליר, טאן אין געפיל-קװאליטעטן, װאס זאפן זיך אײן אין װארט. ממילא, װען א פרומער ייד שרײט יאויס מימ װייטיק, אז ״א פײער ברעגט״, מײנענדיק, אז די מטאמ איז פול מיט זינד, באנוצט ער קינכטלערישע מיטלען אייף אוייםצודריקן די קװאלי• טאטיװע אײגיארטיקײט פון א באשטימטער סיםטעם פון געשע• ענישן. אין פרצס ״מאניש׳ װערן די זעלבע רײד באנוצט, אבער די םיסטעם םון געשעענישן איז אן אנדערע, ממיל״א זענען די קװאליטעטן אנדערע. אין בײדע פאלן איז אבער ״א פײער ברענט׳ אן אײגנשאפטלעכע אויפפאםונג פון געשעענישן, װאס איז לחלוטין נישט געמײנט געװארן צו רעגן דאס אויג מיט 'א בילדלעכער גוזמא. פםיכישע פראצעםן זענען תמיד געצװונגען צו ברעכן פי• יאלאגישע צוימען און די פיקסירטע טײטשן פון װערטער און פראזן. קינםטלערישע אריגינעלקײט באשטײט אפט אין אויםנוצן אט די רעװאלטירנדיקע פסיכישע פראצעםן אויפן קרעפטיקסטן און זאפטיקסיטן אופן. תמיד איז אזוי געיװען. אנדערש קען מענטש• לעך לעבן נישט געמאלט זיין. אבער ערשט לעצטנס איז מעגלעך געװארן צו באנעמען דעם זינעןי םון דעם אלעם, ערשט לעצטנס, װעןיאינטעלעקט און לעבן האבן זיך אזוי אינטים דערנענטערט. דאם בילר פון דער װעלט, אין װיסנשאפט פונקט ווי אין קונסט, איז געװארן אזוי אטעמדיק דין, אזײ דורכזיכטיק צארט, אז עס איז טאקע נאך אלץ שװער אויפצוכאפן דעם תוך דערפון דורך דעם הארטן צודעק פון רוישיקן און מגושמדיקן טאג. אבער איצט, אין אײנגעשטילטן פארנאכט, װען אלץ איז כמעט הויילער הלל און אלץ איז פלאטערנדיקער געדאנק, װען דער דרויסן פארבלענדט נישט דאס אויג און דאם אויער פארנעמט קיין קלאנג נישט, דערגרונטעװעט מען טיפער דעם אמת פון רוים און צייט, און אלץ װערט אן אײביקער שטראם אין א װעלט טון רײנער מאטעמאטיק און שאפנדיקן הלום. נאך קלארער זעט זיך דאס אין דער צוױיטער שורה. זיכער קען מעןי, לאניש גערעדט, נישט זאגן אויף אויגן, אז א פייער ברענט אין יזיי. װי מען זאל נישט פונאנדערציען אונזער פאנ• טאזיע, איז דא בשום אופן נישט פאראן קײן בילד. מעגלעך, אז פרץ האט שפעטער דאס דערפילט. װארום אין דער לעצטער רע• דאקציע פוןי״מאניש׳ישרײבט פרץ ״און א פײערל אין זײ׳. איך פיל אבער, צזיפרצעס שפעטערדיקע אינטעלעקטואליכטישע עק• זאקטקייט האט אים דא פארפירט. די אריגינעלע שורה איז א סך טרעפלעכער,' א םך פאירביקער, א סך ויוארעדער װי די רעדא• גירטע. װען מען לאזט זיך באװירקן פינם איינדרוק, אז ״א פיי• ער ברענט׳ דארף יזײן א װערטערריקע קאפיע פון א בילד, דע• מאלט מוז מען זיך אויך שטעלן אויפן גריאםאטישן שטאנדפונקט, אז' דאס איז א זאץ, װו ״פײער׳ איז דער סוביעקט און ״ברענט׳ דער 'פרעדיקאט, און דעמאלם לעבט גלײך אויף םאר די אויגן דאס ב־לד פונם צײמװארט ״ברענען׳ און ם׳װערט אוממעגלעך עס צו באנוצן אויף צוי מאלן דאס אויםזען און דעם אײנדרוק פון אן אויג. זיכער, אן אויג ברענט נישט אזוי װי, למשל, א ליכט ברענט, ״ברענען׳ קען שוין דעמאלט בכלל נישט אויםדריקן די ספעציפישע לעבעדיקייט אץ גלוסטיקײט פון מאנישס אויג. און דאך, װי געזאגט, פיל איך, אז די לעצטע רעדאקציע דאמ אפגעשװאכט די אריגינעלע שורה, ווייל כאטש גראמאטיש אייז ״א פײער ברענט׳' א זאץ, איז דאס אבער פסיכאלאגיש, אין דעע פאל, קײן זאץ נישט, נאר א צוזאמענגעזעצט אײגנשאפט• וואיט. עם איז װידעראמאל א קוואליטעט, װאם סליסט ארויס פוין א םפעציעלער ארגאניזיאציע פון געשעענישן. װען מען בא• נוצט שפראך בלויז אויף מיטצוטײלן פאקטן, דעמאלט װערט דאס װארט א באקװעמער שטעל-פארטרעטער פון מאטעריעלע זאכן. אבער אפילו אין טאג-טעגלעכן לעבן געלינגט דאס נישט, װײל װערטער װערן געװיינלעך אנגעפילט מיט עמאציאנעלע, עטישע, עסטעטישע און אנדערע װערטן אזוי, אז זיי װיערן מער אינסטרו• מענט אויף אויסצודריקן, איידער אויף סיטצוטײלן. ווען מיר ואגן, למשל, ״הײנט איז א שײנער טאג׳, איז דאס מער פ ר ײ ד, ויוי מעטערעאלאגישער פאקט; װען ימיר זאגן אויף עמעצן, אז ער איז א 'נאיר, איז דאס מער נריננשעצונג, איידער פסיכאלאגישער פאקט. סיי װיסנשאפט, םיי קונסט, מוזן זיך ראטעװען םון דער ד ע ר און, װי בלינדע ח־ות-הײלן, דארשטן היױער נאך מײן לעצטן אטעם, נאך מײן לעצט געשרײ. אויף די גאםן װאלדישע פארלאזט איך בלאנקע צװישן בלאנדע בעםטיעם — א געיאגטע שאף, און פון קלויסטערישע, שימלדיקע גלאקן דרינגט אין מיר און גרילצט א קלאנג פון רויב און מארד. קלאנג געשפענםטישער פין צװאנציקסטן יארהונדערטז ס׳הערט דיך בליציק־שארף א ײדישער פאעט, און זײן הארץ זיין ציטערדיק בלוטיק װונדיקט אין די איצטיקע מטורפדיקע טעג. ױי א טײך מיט דינעם הײטל אײז םארצויגן, װיגט ז ך אונטער מײנע פים די פעסטע ערד, ס׳גרוײן אויף זיך יעדע רגע מײנע אויגן: אט - און לעבן מײנס, װי דינער אײז. זיך ברעכט. א ■ ך וו ם... איך װײם: מײן זוניק־זינגענדיקן ליד - װער דארף אים? איך װײס: מײן קװאליק׳קלינגענדיק װארט — נאכװאסז אז מענטשן־טרערן שטראמען איצט אויף ערד װי װאסער, און פינצטערער פון נאכט נאך איז איצט אונזער טאגז ל י נ. י. גאם7יב / םאנםרע$? ״ווען ״דן*בל*ט פח מעסער טדיכט װי א טייך מיט דינעם הייטל איז פארצויגן, וויגט זיך אונטער מײנע פים די פעסטע ערד, ם׳נרוילן אויך זיך יעדע רגע מײנע אויגן: אט — און לעבן מײנס, װי דינער אײז, זיך ברעכט. םרעמד איז מיר דער היגער אויםגעבלויטער הימל, םראסטיק־קאלט - די נלעטן םונם צארטן װינט, דארניק — דער באריר פון בוימער־בלעטער גרינע, נאדלדיק - דןןס גראז פון אונטער מידע טריט. ס׳כװאליעט זיך אויף פעלדער פרישער גאלד םון קארן, ם׳צוויטן גערטנער מיט גרינםן און מיט פרוכט, — ווי א הונגעריקער בעטלער, הויל און בארװעס, שפאן איך אום דא און געפין זיך נישט קײן רו. איבער ברײט אץ לענג פון לאנד פון רײך־צעבליטן שלענגלען װעגן זיך צו ישוב און צו הײם, נאר בײ יעדער שװעל קודלאטע כלבים ליגן, און אין יעדער שויב א שװארצער צלם שטײט. ם׳לױערן, װי אורװעלדער, װי דומפיק פײכטע, ברימענדיקע שטעט פון אײזן און םון שטיין,