Literarishe bleter · 1933-09-15 · 37 (15.9.1933) · p. Seite 592

ליטערארישע בלעטער נום. 37 (488) זײט 592 געלענן אין איר פיזישע אטאמען: װארט, קלאנג, םארב אדער שטײן. אזעלכע כוחית װי ריטם און סטיל, און שטימזנג, אזן' אט״ מאספערע, און כאראקטער, און קאנפליקט, און ענלעכע םאקטארן האבן געשאפן דעם גרונט און דעם הינטערגרונט פון קינסטלע־ רישן לעבן. אין קונסט איו פון תמיד אן די אבםטראקציע געװען די קלארססצ װירקלעכקײט. װען מיר קומגן צו דער װארט-קונסט איז ממש פארכאפגדיק אינטערעסאנט בו זען, אין װאס קונםט האט פ רװאנדלט דאס װאיט, די כלומרשטע עלעמענטארע איינס פון איר גאנצער געבײדע. דער פסיכאלאג פאן פרײנפצלז האט שוין לאנג באמערקט, אז א מעלאדיע קען מען נישט פארשטײן דירך די אײגנשאפטן פון די אײנצלנצ טענער, פון ױעלכצ זי װערט צונויפגעשםעלט. דער טאן איז די עלעמענטארע אײנס פון א מוזיקאלישער קאנ־ סטרוקציע. און דאך, װען טעגער װערן צונויפגעװעבט אזױ אז זיי שאפן א באישטימטע טאטאלקײט, דעמאלם װערט גצבוירן עפעם נײס, װאס ליגט נישט אין קײן שום טאן, נאר אין דער באשטימטער ארגאניזאצ־ע, אין דער גאנצקייט. עם קומט דערי־ בער אוים, אז אזעלכע אבסטראקציעס װי גאנצקײט, ארגאניזאציע און שײכותן, װאס װצרן געשאפן צװישן די טײלן פון א גאנצקײט, אט די דערשײגונגען , װאס ליגן נישט אין קיין אײנער פון די פיזישע אײנסן, פון װעלכע די גאנצקײט װערט לכתחילה צונויפ• גצשטעלט, זיי דערקלערן אונז דװקא דאס כאראקטעריסטישע און אײגנארטיקע, מיט װאס אונזערע מוזיקאלישע אײגדרוקן זענען אנגעטרונקען. קײן אנאליטישע מעטאדע און קונכט װעט קײן קױם נישט ראבן, אויב איר ציל װצט זיױ ״שטאף׳, .ואך׳ און מאטצריעלע אטאמען, אזוי צו זאנן. עס האט זײער לאנג גענומען, ביז די װיסנשאפט אין אירע העכערעי טעארעטישע מדרגות איז בנוגע זיך אליין גצקומען צו דער דאזיקצר מסקנא, אבער אין קונסט האט עס קיינמאל נישט געקענט אנדערש זיין. דער אופן אויף ײעלכן שפראך ווערט באנוצז אין דער װארט־ק נסט, באװייזט עס צום בעסטן. אט, למשל, דערצײלט י. ל. פרץ וועגן מאנישן, אד ער האט װי דער הימל בלויע אויגן, און א פײער ברענט אין זיי. איך װײס נישט, װער עס איז געװען דער ערשטער צו באנוצן דעם פארגלײך צװישן בלויע אױגן אוןזעם הימל, אבער דאס איז זיכער געווען א גרויסער אויפטו. אנדערש װאלט דער פארגלײך נישט אזוי אפט איבערגעחזרט געװארן. דאך, איז דאם באמת א רעמארישצר פארגלײך? װערט דא באסת פארגליכן אײן ״זאך״, אויג, מיט נאך א ״זאך״, הימל? פון א םארמעל-רעמא־ רישן שטאנדפונקט קען זיך אויסװײזן, אז דאם איז ריכטיק, אבער אביםל ישוב-הדעת לײקנט דאם אפ קאטעגאריש. קודם כל, פון אײן זײט אן אײנצאל ״הימל״, און פון דער אנדערער - א מערצאל ״אויגן׳, דאס איז גלייך פון אנהײב א שטערונג אין דער לאגיק פונם פארגלייך. טײל פאעטן מײנען אין אזא פאל, אז זיי מאכן בעסער דערמיט, י־אס זײ באנוצן ״הימ• לען״, אויב א מצרצאל. אבער דאס פארענטפערט גאונישט. װא• רום ״הימלען״ איז לאגיש םתם אן אבסורד, אין דער פאקט, װאס מיר דערפילן נישט דעמאלט די אוםמעגלעכקײט פון מער װי אײן הימל אין זעלביקן מאמצנט, באײײזט, אז אויף אונז װירקט לחלוטין נישט די אביצקטיװקײט פונם בילד. חוץ דעם, װען מיר מאלן זיך אויס אין דמױן דעם אומענדלעכן הימל איבער אונז מיט זײן כאראקטעריסטישער בלויקייט, איז דאך ממש לעכערלעך דאס צי פארגלײכן מיט דער בלויקײט פון אן אויג, אט דאס קלײ• נע בלויע רעדעלע, מיטן שװארצן פיגטעלע אין צענטער, 'און אלץ צוזאמען אויף א װײסן הינטערנרונט. ניין, קיין נארמאלער מענםש װצט אין די דאזיקע צװיי אביצקטן נישט זען דעם מינדםטן שמץ פון א פארגלײך*. אין דער זיעלביקער צייט װעט אבער קיינער נישט דיםקװאליפיצירן די פאעטישע זע-קראפט פון יענעם, װאם האט דער ערשטער זיך באנויצט מיט דעם דאזיקן פארנלייך. װא• רום כאטש פארמעל-רעטאריש איז דאס א פארגלייך, איז דאס אבער פכיכאיאגיש לחלוטין נישט קײןיצונויםטרעף פון ענלעכע אביעקטן, װײל ״װי דער הימל׳ פארמאגט אין דעם פאל, פםיכא• לאגי£ גערעדט, קײן הויפטװארט נישט*. עם איז אן אויםדרוק פון אן אלגעסײנער קװאליטעט, פון אן אלגעמײ,געם םאן-כאחיק־ טער פון אונזער געסיט-צושטאנד. טענער פון אונזער געפילס-לעבן, רירט זי אן יענע אמתן, פון װעלכע עם לײכט פאר אונז העלער און װארעמער די לעבצדיקע װירקלעכקייט. דאס דערקלערט אויך׳ פארװאם דער פשוטער מענטש טראגט אין זיך *אין היינטיקעצ ייטן אזײ פיל מער יראת-הכבוד פאר פי.י• קער, אײדער פאר גרויסע ביאלאגן, כאטש די אויפטיצן פון די לעצטע װאלטן געדארפט רעדן דירעקטער און װארעמער צי אונ- זער הארצן, וױיל זיי האבן דאך צו ט־ן מיט ארגאניש לעבן, אויך מיט מענטש. די סיבה דערפון, מײן איך, איז דאס, װאס בעת די פיזיקער האבן זיך אזױ קרעפטיק אויפנעהויבן צי דער מדרגה םון לעבעדיקע אבסטראקציעם, האלטן זיך נאך דאס רוב ב־א• לאגן אויף דער טיאדיציאנעלער ליניע פוןי טױטצר מצכאניק. דא װערט נאך אלץ א דערשיינונג געהאלטן פאר דערקלערט ערשט דעםאלט, װען זי לײגט זיך אויפן שכל פזן שטאנדפונקט פון פי• זיק אדער כעמיע. לעצטנם האט זיך אין ביאלאגיצ אויך שטארק אנגעהויבן צו רודערן. אמאל האט מען געמיינט, אז יעדער ארגאניזם װערט אויסגעבויט פון קעמערלעך, פונקט װי א הויז פון ציגל. װען מען טראגט זיך ארום מיט אוא געדאנק, אױ דער באגריף ״קע• מערל״, *וױ די עלעמענטארע אײנס פון לעבעדיקער מאטעריע, א גאנץ פשוטער און קלארער. דאס ״קעמערל״ אין ביאלאגיע איז דעמאלט בערך דאס זעלביקע,* װאס דער אטאם איזיאין כעמיע. איצט אבער האלט שוין אינגאנצן ביים פארשװינדן דער אמאלי- קצר באגריף פון באזונדערע און אפגעזוגדע־טט קעמערלעך. דער• צו באװײזן זיך נאך בארימטע ביאלאנן און טענהן, אז א גאנצע גרופע ארגאנױםען (פראטיסטן, די אײן-קצמערלדיקע בעלי-חי־ם אין פליאנצן) זענען בכלל נישט-קעמערלריק געבויט. װען מען האט דאס אין זינען, קען מען שוין פארשטײן, װען פראפצסאר דאנקאסטער האלט, אז ״קעמערל״ דארף בכלל אויפהערן צו טפילן די ראלע פון א פונדאמענטאלן באגריף אין ביאלאגיע. איך האב גראד אנגעראפט דעם באגריף ״קצמערל״, װייל ער איז געװען כמעט א ביאלאגישע אקסיאם, און װײל ער טראגט אין זיך אווי קצנטיק די חשיבות פון מאטצר-עלער אײנס, אבצר אן ענלעכע רעװיזיע קומט פאר אויף דער גאנצער לענג און ברייט פון ביאלאגישן פארשן און דענקען. דצר פועל יוצא איז, אז אייך אין ביאלאגיע װערן ארויסגעהויבן באגריפן, װעלכע מען האט אמאל, אםאל - אין די גוטע צײטן פון דער טראדיציאנע• לער פיזיק - זיך ממש געשעמט אויף די ליפן צו ברענגען. מיט א קורצער צײט צוריק האט מען אין ענגלאנד געפײ• עיט דצם חנוכת-הבית פון דער מאנד־לאבאראטאריע, די איינצי- קע אין דער װעלט, װאס װצט זיך םפעציצל פארנעמען מיט א־יפ- רײסן אטאמען. עס איז גוט צו טראכטן װעגן דעם און אין זינען האבן דעם טײטש פונם װארט ״אטאם״, עפעס װאס קען נישט צעטײלט אדער צנשניטן װערן. די מאנד-לאבאראטאריע װעט אויך דינען װי א סימבאל פונם גײםט פון דער צייט. עס איז א צײט, װען אמאליקע אמתן װערן אויפגעריםן און טײלמאל אויס■ געריםן מיטן ווארצל. צם איז א צײט, װצן אלט־באפעסטיקטע גרענעצן צװישןי די פעלדע־ פון מענכשלע-ער גײסטיקער טעטי• קייט װערן אפגעװישט, און די טונקלםטע פעדעם פון אונזער דענ־ קען און פילן װערן באלויכטן מיט אזא לויטערער העלקײט, אז מיר דערפילן אין אונזער אינמעלעקטועלן לעבן א נייע גאנצ־ קײט, א גאגצקײט, א-ן װעלכער קונסט און װיכנשאפט װערן אינ־ טימער, פארברידערט. װארום אין װיסנשאפט האט זיך די ״קאנקיעטע זאך״ ארויסנעװיזן צו זיין די װײטסטע אבםטראקציע. קיינער קען היינט פשוט נישט משיג זײן, װאם מען מײנט דערםיט. בעת די בא־ גריפן, וואס האבן תסיד געגאלטן ווי געװאלטיק אבסטראקט, זע־ נען די רעאלסטע װירקלעכקײםן. מען זאגט, אז דאס װיםנשאפט־ לעכע טראכטן איז איצט שװערער, מעגלעך. אבער די פאפולערע רעדערײ װעגן ״מרוקנקייט״, װען עס קומט צו װיסנשאפט איז שוין, גלויב איך, אינגאנצן פ* שװונדן. די מאדערנע װיסנשאפט האט זיך מיט ריזיקע טריט דעינענטערט צום אינטימען לויף פו*ן װעלט־פראצעםן, זי האט באקומען א קייםטלערישע קױאלי- טעט, אזוי צוי זאגן. אירע עלעמענטארע אײנסן זענען איצט פון זעלביקן כאראקטער װי די, װאס האבן תמיד מיט זיך פארגע־ שטעלט דעס פונדאמענט פון קונסט. די פונדאמענטאלע באגריפן פון קונסט זענען קיינמאל נישט