Literarishe bleter · 1933-09-15 · 37 (15.9.1933) · p. Seite 591

זײם 591 ליטעראיישע גלעםער ניס. 37 (488) נישט זען, אז דער תהים איז א סך גרעםער און דדאט אײנ• צושלינגען א היבש גרעםערן עולם, װי דאם ײדישע םאלק. ס׳איז דער תהום, אין װעלכן ער װערט און ם׳מיז אײנגעשלונגען װערן א גאנצע װעלט, די װעלס פון קאפיטאליזם. ארייםראטעױען װעלן זיך די בויער און שעםער פון דער נײער װעלט. אויך דאם ײדישע פאלק װעט זיך ארויסראטעװען, אויף װיפל ס׳װעט װערן א פאלק פין בויער און שעפער. אט די איבעראנדערשונג זיינע, די אומשיכטונג קומט פאר אין פראצעס פון דעם, װי ם׳קומט אויף די נײע װעלט. די קאנטורן דערפון מערקן זיך םײ אין ראטנפארבאנד, סײ אין פאלעסטינע. מוז מען האבן א באצױנג צו דעם, װאס קומט פאר אין ביידע ערטער. דא קריגט מען דעם אלגעמײנעם פאן אין דעם קאנקרעטן ״יי ד י ש ן״ א ו ז א ר. ם׳איז נישט אפצוטײלן אײנם פ ן אנדערן. יעקב לעשטשינםקי בלײבט שטײן אין וײן ״שטימונג״: ,איך מאך נישט קײן אויסםירן. איך האב זײ נישט״. אבער דאס לעבן האט יא אן אויםפיר. ״א־ך רוף נישט אין ערגעץ, װײל איך װײם נישט װוהק״. רעזיגנירט לעשטשינםקי. אבער די ײדישע מאסן נעמען-אויף א רוף און גײען .אין ערגעץ״. — דאס לעבן רופט יא, ױײל ם׳איז פאראן א ,וװהין״. צום לעבן. א ו ך ק ו נ ס ט פונקס פון דירעקטער פסיכישער איבערלעבעניש, שטראם - א בילד, אן אויסגעחלומטער אינזל, װו דאס פארמאטערטע,' נאױוע אויג האפט צו קענען רוען אין אן אומרויקער װעלט. דער הערשנדיקער מעטאד צו אנאליזירן דערשיינונגען אין אמאליקער װיסנשאפט איז געװען צו רעדוצירן זיי צו קלענסםע טײלעכלעך: מאטעריעלע אײנסן, אטאמען, קעמערלעך, א. אז. װ. אייך איצט איז דאס נייטיק צוליב געװיםע צװעקן. אבער װען דער בארימטער םיזיקער דזשינם זאגט, אז דעם אונױיוערז האט אויסגעטראכט א געדאנק, װאס באדט זיך אין ריינער מאטעמיא־ טיק, דאם איז שוין בחײב א גאנץ אנדער אנאליטישן ציגאנג, וױיל אזא װעלט איז לחלוטין אן אנדערע װי די, װעגן װעלכער עס האבן געםילאזאפירט גאלעלײ און ניוטאן. יאבער מאדנע, ממש נשתומם צו װערן, נאך די לעצטע אוסנעהיײערע 'איבערקערענישן אין די עקזאקטע װיסנשאפטן, װען די אומגעריכטסטע, קאמפליצירסטע באגריפן און הויך־פאר• שפיצטע מאטעמאטישע פארמולעם הילן איין - װי מיט א טונ• קעלען צודעק - דעם גאניצן ענין, נאך דעם אלעם װאלטן דאך אזעלכע װיסנשאפטן געדארפט אינגאנצן דערװייטערט יװערן םון דער גאס און םון דעע פשוטן מענטשן, װאם טרעט אויף איר. געשען איז אבער פונקט דער היפוך. עקזאקטע װיסנשאפט האט אגגעהײבן צו פארכאפן אויג און אטעם; פאיעזיע און פראזע האיבן אנגעהויבן צו זינגען מיט אזעלכע וױיכע 'קלאנגען װעגןי די אמא ■ ליקע טרוקענע פראפעםארישע ענינים, און אזעלכע מענטשן ויוי אײנשטײן, םאן בליאנק, ידע םיטער, רוטערפארד און זײער גלײכן זענען ארומנערינגלט געװארן שיר נישט מיט דער זעלביקער אט־ מאםםערע, װי שעקםפיר, 'בעטהאװען, ראדען, םעואן און געטע. בלויז גרויםע וזעלט-קינסטלער האבן אמאל געקענט דער• גרייכן א מין הייליקע אלגעמיינע באװיונדערונג, א מין יראת• הרוממות. איצט ווערט דאס אויך צוגעטײלט נרויסע וױסנשאפט- לער. און דאס, רעכן אייך, איז נישט קיין הוילעי צופאל. עס נעמט זיך פון דער אומגעריכטער דערנענטערוננ צװישן װיסנ• שאפט אין קונסט. װען װיםנשאפט רײםט זיך אפ פון די פאר• הארטעװעטע מאטעריעלע אײנסן, אין װעלכע זיי איז פריער גע־ װען איינגעשפאנט, שלאגט זי אן, פונקט װי קינםט, די טיפערע װאקסנדיקע מעגלעכקײטן און אויםויכםן פאר דער אויםבילדונג פון דעם טעריטאריאלן ײדישן ארבעטער צענםר דארט. אבער םײ די אויפשטײג׳אויםזיכטן דא און אלע ביז איצטיקע װוין׳לענדער, סײ די טעריטאריאליזירוננם פערעספעקטיװן אין פאלעסטינע האבן מיר געזען אין עננן ארנאנישן צוזא׳ מענהאנג מיט דער אנטװיקלונג פון אלגעמײנעם לעבן. די יוגנט, װאם גײם אויף תליות מיטן ליד פון אינסער• נאציאנאל, איז אונזער אײגן בליט און פלייש. אבער מיר האבן געװוסט אין םאסע ברען פון רעװאלוציע אנװײזן איר דעם מעג, װי איבערצואנדערשן אויך דאם קאנקרעטע ײדישע לעבן דורך ארויפםירן אים אויף די אלגעמײנע רעלםן פון סאציא• ליסטישן אויפבױ. דאם זעלבע איז ריכטיק בנוגע דער ױגנט, װאס גײט סיט געזאננ און טאנץ אין פאלעםטינע. נישט נאר בנוגע דער אסיםילאציע איז נעװען אן .אילוזיע פויזע״. אויך בנוגע דער נאציאנאלער ראמאנטיק אין שײכות מיט פא־עםטינע איז געװען אן ,אילוזיע פויזע״, װעלכע װערט איצס פארענדיקט און א םך שטייען איצט ,נאקעט און אנטבלױזט״, צוזעענדיק דעם קאפיטאליםסישן ,גלות״, װעלכער שטשירעט זײנע צײן אין דער ,אײגענער הײם״. ,דאס פאלק שטײט פאר א תהום, װאס דראס אים איינצושלינגען״, קלאנט לעשטשינסקי, אבער ער װיל אין דער רנע?ײ2נ?־ש?עד׳דעד / 3י?־יז}דק װ י ם נ ש א פ ט דער פארנאכט איז געװען אזא אײנגעטוליעטער, א מידער. שלעפעריק האט זיך געצויגן דאס פארטויבטע לעבן פון װײכן ךײ-השמשות, יװי עס װאלט אים'געלאנגװײליקט זײן קילער מא• אטאנער דויער. די כונקלקײט האט מיט אזא לײכטן אטעם װועקגעבלאזן דעם הימל פונם הימל און די ערד פון דער ערד, געבליבן איז במעט הוילער חלל, אנגעםילט מיט די פלאכערדי• קע װיבראציעס פון װאכעדיקן געדאנק. װי אינטים עס םילט זיך די װירקלעכקײט פון א װעלט, װען דאם אוינ װערט נישט גע־ רײצט פון פארגליװערטע בילדער, װי אינזלען, אויף װעלכע זיך אפצורוען, און דאס אויער כאפט נישט מער אויף די זיסע קלאנ־ גען פון סטאטישע עקזיסטענצן. װי אנדערש און װי ניי עס איז איצט די װעלט, און װי לײכט עם איז אויפצוכאפן די נײקײט פון דער װעלט אין א םאר• נאכט פון הוילן חלל, אנגעפילט מיט װיברירנדיקן נעדאנק. דער גאנצער אונױוערז איז לאננ געלענן א שטילער, האלב• פארשלאפענער, אין זיין רויק געלעגער אויסגעבעט מיט שטאפן, זאכן, אטאמען, מאלעקולן, םאקטן און םארהןןרטעװעטע עקזיס־ טענצן. איצט איזיעס אנדערש געװארן, און דאם שטײענדיקע ויכערע געלעגער איז אינגאנצן פארשװונדן. װארום״ אויף ,שטאפן׳ און .זאכן׳ קען מען זיך נאך אויכבעטן און שלאפן אפילויאין מיםן העלן טאג, אבער עם י איז נאנץ שװערלעך יזיך אפצורוען אויף פונקציעים, שײכותן, ארגאניזאציע-פורעמס, סיסטעמען און צ״ם-נעמעסםן. דער אלטער העראקליט האט געזאגט, אז מען קען נישם ארײנגײן אין זעלביקן שטראם צויױי מאל,' װייל שטראם באשטייט נישט אין עפעס װאס ,איז׳*, נאר אין״שטענדיקן בײיטן זיך. נו, און אײן מאל קען ימען יא ארײנגײן אין זעלביקן שטראם? יון װאס ליגט בכלל אין אזאי באנריף וױ ,זעלביקײט-ז צװײ זאכן פוזן דאך זיין אנדערש אדער אין צייטלעכער עקזיםכענץ, אדער אין רוימערלעכער פאזיצ״יע, אדער אין בײדע צוזאמען. הײנט, אויב צייט און רוים האבן אזא אינטימע שייכות צום כאראקטער פון דער זאך, וואסער זינען האס דעמאלט אזא ב< גריף װי ,זעל• ביקײט׳? און ,שיטראם׳ אלײן? װי אנדערש דאם אױ פון שטאנד• פונקט פון רײנער םיזיק, װען מען פארגלײכטידאס מיטן שטאנד•