Literarishe bleter · 1933-09-08 · 36 (8.9.1933) · p. Seite 577

זײט 577 ליטער&רישע בלעםער נומ. 36 (587) מיינע פוחות און פאר מיין עלטער. פראג איז נישט קיין יידישער צענטער. עם איז נאר א צײטװייליקער פלאץ פאר די אנטרינענע. לעשטשינסקי פארט אויך אפ פון פראג קײן ריגע. ד. טשארני באזעצט זיך אויך אין רעע. אלזא, מיר אלע, װעלן םיר אין דער הויפט־שטאט פון לעטלאנד, איבערבויען אונזער װינקעלע. מיךי אינטערעםירט צו װיסן, וױ עס איז צוגעגאנגען דאם ארויםפארן פון דובנאװ און זײן פרוי פון דײטשלאנד. קיין ספיע. ציעלע שװעריקײטן האבן זײ נישט געהאט, בלויז א באאמטער האט גוט-דורכגענישטערט זיינע מאנוסקריפטן, זיך געטשעפעט אוין לםוף - זײ ארויסגעלאזן. די עטלעכע חדשים אין היטלער־לאנד האבן כמעט אפגע־ שניטן דעם קאנטאקט פון דער לעבעדיקער יידישער װעלט. ש. זײבנאװ פרעגט זיך נאך אויף ײדישע שרײבער און קינסטלער, ער רוםט זײ אן בײ די נעמען, פרעגט זיך אויס װאס זיי מאכן, איבערהויפט די. װאם האבן אים באזוכט די לעצטע יארן אין בערלין. ער לייענט די .ליט. בלעטער״ און װײזט ארויםי א םאר־ אינטערעסירונג מיט די פראגן, װאס זענען דארט ליעצטנס אוים־ געהויבן געװארן. ער האלט, אז הגם מ׳קויפטי נישט קײן ײדיש בוך אבער דער יידישער לײענער איז נישט געמינערט געװארן. די צייטונג םארטרעט איצט דאס בוך, ער באמערקט אין דער ײדישער פרעםע פון גאר דער װעלט די מיטארבעט פון די בא־ דײטנדיקסטע יידישע שרייבער. אונזער שמועם אױף ײדיש, אין א באן־קופע םון א דײטשן װאגאן אויף ליטװישער טעריטאריע, האט אפגעיאגט די שרעק, װאסי זײ האבן מיטגענומען פון יענער יזײט י גרעניעץ. דער פחד װערט ביםלעכװײז צערונען. זיי פילן זיך םרייער און אםעמען גרינגער. און אט איז שאװל. עס איז א שאד זיך צעשײדן. עס זע־ נען געװען מער װי אנגענעמע מינוטן. איך טרייסט זיך אבער, אז אין צװײ מעג ארופ װעל איך זײן אין ריגע און מסתמא נאך םארברענגען אין געזעלשאפט פץ ליבן ש. דובנאװ. קודשקײט און װערט א לשון־חול.. נאר דער ״חול׳ פאםט זיך נישט עפעס ארײן, די טעכנישע טערמינען בינדן זיך נישט. איך האב אן א שיער ארבעט נישמ צו דערלאזן דאם אין די איבער־;עיצונניען םון מײנע װערק. דערפאר קאנטראליריאיך די העברעישע קארעקטורן. ש. דובנאװ פארט קײן ריגע, און װי עס איז צו זען פון זײנע רייד און יפלענער. איז עם אויף שטענדיק. סײדן, גיט ער צו, עם װעלן זיך םאכן גינסטיקערע געלעננהײטן זיך אומצוקערן קײן רוסלאנד. איך װיל װיסן, פארװאם גראד האט דער היסטאריקער אוים־ געקליבן ריגע און נישט ערגעץ אנדערש, א שטײגער װארשע, וװ עס איז פאראן אזא גרויסער יידישער קבוץ אץ אימפולם םון ײדישן לעבן. אדער אפילו פאריז, װו א גרויםע טײל פון דייטש־ ײדישער עמיגראציע האט זיך איינגעארדנט, און װו ם׳שאפט זיך דארט א ײדישער צענטיער. םארװאס נישט פראג, װאס איז דאס דערװײליקע מקום־מקלט פאר דערי ראדיקאלער עמייגראציע פון דײטשלאנד. נױ־יארק מיט די צװײ מיליאן יידן. ריגע איז דאך אייגנטלעך א קליינער ײדישער ישובז פראפעסאר דובנאװ האט געענםפערט: - יאיך האב טאקע װעגן די אלע פונקטן געקלערט. אװדאי װאלט גוט געװען צו װ1ינען אין װארשע, אבער די ארעמקייט איז אזוי גרוים, אז ביי מײן בעסמן װילן װעט עס מייר שטערן אין דער ארבעט. מיר פערזענלעך װאלט אפשר בעסער געװען װארשע, קודם האב איך דארט א טאכטער, אבער א היסטאריקער מוז האבן די רו יפון ארום. די איצטיקע עקיאנאמישע לאגע פון די ײדן אין פוילן װאלט מיך אפגעדיסן פון םײין ארבעט און איך װאלט םײ װי גארנישיט געקענטי העלפן. װאם שײך פאריז,-ס׳איז אמת, אז דער גאנצער שלום־ עליכם קלוב, איז דארט. פאריז איז אבער א צעשװומצנע שטאט, א שטאט אויף דער גיאם, און ס׳װעט ידארט שװער זיין צו שאפן דאס איינטימע, און נאענטע װי מיר האבן געהאט אין בערלין. װענן נױ־יארקיאיז דאך אפגערעידט. עס איז נישט םאר אינם ײדישן ספאטער דאלף װאלענטינא״. װאס זשע טוען די צװיי איבעריקע יידישע טעאטערן? האט אײן טעאטער זיך גיך פארשאפט די יײדישע דוזע״ און דער צװײטער - ״דעם ײדישן קארוזע״. אץ אזוי איז געגאנגען די געשמאקלאזע רעקלאמע פון די ײדישע טעאטערן אין דער הויפטשטאט װארשע טאג־אײן טאגיאויס, און דאס פנים האט געפלאמט פון בושה. — מען דערצײלט מיר א מעשה, װאם איז פארלאםן אין פאריז פאראיארן. דער ײדישער ארטיסטיז־נגער;כ׳װעל אנרופן זײן נאמען, הגם מיר האט זיך נעװאיט אין די ארטיקלען אפע־ רירן נישט מיט נעמען, נאר מיט ״סיסטעמען״!) מישא אפעלבוים רעקלאמירט זיך כסדר אלס ״ײדישער שאליאפין׳, אונטער דעם נאמען איז ער אויך געװען רעקלאמירט אין פאריז. זיצן אין א פאריזער קאפע עטלעכע רוםישע טעאטראלן. קומט אריין שאליאפין אלײן, פיאדאר שאליאפין. ״פעדיא - רופט זיך אפ צו אים זײנער אן אלטער פרײנט־דו האסט שוין א קאנקורענמ: אט רעקלאמירט זיך איינער אפעלבױם אלס יידישער שאליאפיןי.״ ״נו, טשטאזש: - ענטפערט שאליאפץ איראניש - בלייבט מיר איבער צו רעקלאמירן זיך ״דער רוםישער אסעלבויםז״ מען האט געקאנט אױפזאמלען א גרויםע קאלעקציע פון נארישע, געשמאקלאזע און גרילצנדיקע רעקלאמעס. װאס דארף מען מערו ס׳איז שוין אװעק אזוי װײט, אז די פרעסע• און• פארשטעלונג־אפטײלונג בײם װארשעװער קאמיםאריאט האט פארא• יארן געמאכט א װארנונג די ײדישע טעאטצר־אונטערנעמער אויף דעם כאראקטער פון דער טעאטער-רעקלאמע אין דער פרעםע. ג ח ם ן ס ײ ז י? װײען און פלאגז 2. ד■ געשנואקדאוע ועקדאמפ בײ לײםן װערן פון צײס צו צײט אײנגעארדנט קאנ• קורסן מיט הויכע פריזן. אויף קינסטלערישע רעקלאמעס בײ אונז אין דער יידישער טעאטער־װעלט װאלט מען געדארפט אײנארדענען קאנקורסן אױף געשמאקלאזע רעקלאמעס. א סך אזוי־גערופענע ײדישע טעאטער-אונטערנעמער װאלטן דאן פאר דער קונכט פין געשמאקלאזיקײט באקומען די גרעסטע פרעמ• יעס. אין אט דעם געביט קומט םאר בײ אונז אן אמת ״גע• יעג׳, אײנער באמיט זיך איבערצויאגן דעם צװייטן אין גוזמא, אץ לויבן אין הימל ארײן, אין אויסטראכםן די םאמע־אויס• טערלישסטע עפיטעטן. איך װײם א םך פײנע אקטיארן, װעלכע שעמען זיך ממש פון אט די אלע לויב׳געזאנגען, װאס זײערע אימפרעסארױןס באשענקען;ײ ״מיט דער פולער האנט׳. אין דער גרויסער װעלם זענען שוין קעניגן לאנג אראפגעזעצט געװארן פון זייערע טראנען און םאריאגט אין הרי-חושך, און בײ אונז האלס מען ערשט אץ אײן זאלבן קעניגן אויף דער ײדישער בינע. ״קעניג םון הומאר׳, ״קעניג פון טראגעדיע״, ״קעניג סון אפע• רעטע״, - הכלל, מיר האבן אינם יידישן טעאטער בלייז מלכים! און נישט נאר קצניגן, אויך קײזערס. און אז ס׳זענען דא אזױ פיל קעניגן, האבן מיר אויך א ״קעניג פון אלע קעניגן׳. - אין אײן װאך האבן מיר אין די װארשעװער ײדי• שע סעאטערן געהאט: ״דעם יידישן טשארלי טשאפלין׳, ״דעם ײדישן מארים שעװאליע״, ״דעם ײדישן רו•