Literarishe bleter · 1933-09-08 · 36 (8.9.1933) · p. Seite 577

זײם 577 ליטערארישע בלעםער נומ. 36 (587) מײנע פוחות אזן םאר מײן עלטעי־. פראג איז נישט קײן ײדישער צענטער. עם איז נאר א צײטװײליקער פלאץ םאר די אנטרינענע. לעשטשינסקי פארט אויך אפ פון פראג קײן ריגע. ד. טשארני באזעצט זיך אויך אין ריגע. אלזא, מיר אלע, װעלן מיר אין דער הויפט־שטאט פון לעטלאנד, איבערבויען אונזער װינקעלע. מיך אינטערעסירט צו װיסן, וױ עס אױ צוגענאנגען דאס ארויספארן םון דובנאװ און זיין פרוי פון דײטשלאנד. קיין םפע. ציעלע שװעריקייטן האבן זײ נישט געהאט, בלויז א פאאסטער האט גוט-דורבגענישטערט זיינע מאנוסקריפטן, זיך געטשעפעט און לםוף - זײ ארײםגעלאזן. די עטלעכע חדשים אין היטלער־לאנד האבן כמעט אפגע־ שניטן דעם קאנטאקט םון דער לעבעדיקער ײדישער װעלט. ש. דיבנאװ פרעגט זיך נאך אויף ײדישע שרײבער און קינסטלער, ער רוסט זיי אן בײ די נעמען, סרעגט זיך אויס װאס זיי מאכן, איבערהויפט די, װאס האבן אים באזוכט די לעצמע יארן אין בערלין. ער לײענט' די .ליט. כלעטער־ און װײזט ארויס א פאר״ אינטערעסירונג מיט די פראגן, װאם זענען דארט לעצטנס אוים־ געהויבן געװארן. ער האלט, אז הגם מ׳קויפם נישט קײן ײדיש בוך אבער דער ײדישער לײענער איז נישט געמינערט געװארן. די צייםונג םארטרעט איצט דאם פוך, ער באמערקט אין דער ײדישער פרעסע פון גאר דערי װעלט די מיטארבעט פון די בא־ דייטנדיקםטע יידישע שרייבער. אונזער שמועם אויף ײדיש, אין א באן־קופע םון א דײטשן װאגאן אויף ליטװישער טעריטאריע, האט אפגעיאגט די שרעק, װאס זײ האבן מיטגענוםען פון יענער זײט י גרענעץ. דער פחד װערט ביםליעכװײז צערונען. זײ סילן זיך םרײער און אטעמען גרינגער. און אט איז שאװל. עס איז א שאד זיך צעשײדן. עס זע־ נען געװען מער װי אנגענעמע מינוטן. יאיך טרײסט זיך אבער, אז אין צװײ מעג ארופ װעל איך זײן אין ריגע און מסתמא נןןך םארברענגען אין געזעלשאסט פין ליבן ש. דובנאװ. קודשקײט און װערט א לשון־חול.. נאר דער ,חול׳ פאסט זיך נישט עפעם ארײן, די טעכנישע טערמינען בינדן זיך נישט. איך האב אן א שיער ארבעט נישט צו דערלאזן דאם אין די איבער־ ־.עיצונגיען םון מײנע װערק. דערםאר קאנטראליריאיך די העברעישע קארעקםורן. ש. דובנאװ פארט קײן ריגע, און װי עס איז צו זען םון זײנע רײד און פלענער. איז עס אויף שטענדיק. סײדן, גיט ער צו, עם װעלן זיך םאכן גינסטיקערע געלעגנהײטן זיך אומצוקערן קײן רוסלאנד. איך װיל װיסן, סארװאס גראד האט דער היסטאריקער אויס־ געקליבן ריגע און נישט ערגעץ אנדערש, א שטייגער װארשע, װו עם איז םאראן אזא גרויסער ײדישער קבוץ אין אימפולם םון ײדישן לעבן. אדער אסילו פאריז, װו א גרויםע טײל פון דײטש־ ײדישער עמיגריאציע האט זיך אײנגעארדנט, און װו ס׳שאסט זיך דארט א יידישער צענטיער. םארװאם נישט פראג, װאס איז דאם דערוױיליקע מקום־םקלט פאר דערי ראדיקאלער עמייגראציע פון דייטשלאנד. ניו־יארק מיט די צװײ מיליאן יידן. ריגע איז דאך אייגנטלעך א קלײנער ײדישער ישובז פראפעסאר דובנאװ האט געענטפערט: י־ איך האב טאקע װעגן די אלע פונקמז געקלערט. אװדאי װאלט גוט געװעין צו װ1ינען אין װארשע, אבער די ארעמקײט איז אזוי גרוים, אז ביי מײן בעםטן װילן װעט עס מיר שטערן אין דער ארבעט. מיר פערזענלעך װאלט אםשר בעםער געװען װארשע, קודם האב איך דארט א טאכטער, אבער א היסטאריקער םוז האבן די רויפון ארוםידי איצטיקע עקיאנאמישע לאגע סון די ײדן אין פוילן װאלט םיך אפגעריסן פון םײין ארבעט און איך װאלט םײ וױ גארנישט געקענטי העלםן. װאס שײך פאריז,-ס׳איז אמת, אז דער גאנצער שלים־ עליכם קלוב, איז דארט. פאריז איז אבער א צעשװומצנע שמאט, א שםאט אויף דער גאס, און ס׳װעט ידארט שװער זײן צו שאפן דאם אינטימע, און נאענטע װי םיר האיבן געהאט אין בערלין. װעגן נױ־יארק איז דאך אפגערעדט. עס איז נישט סאר אינם ײדישן טע#טעד דאלף װאלענטינא״. װאס זשע טוען די צװײ איבעריקע ײדישע טעאטערן? האט אײן טעאטער זיך גיך פארשאפט די ״ײדישע דוזע״ און דער צװײטעד - ,דעם ײדישן קארוזע״. אץ אזוי איז געגאנגען די געשמאקלאזע רעקלאמע םון די ײדישע טעאטערן אין דער הייפםשטאט װארשע םאג-אײן טאג״אויס, און דאס פנים האט געפלאמט פון בושה. — מען דערצײלט מיר א מעשה, װאס איז פארלאסן אין פאריז סאראיארן. דער ײדישער ארטיסט-זינגער (כ׳װעל אנרוםן זײן נאמען, הגם מיר האט זיך געװאלט אין די ארטיקלען אפעי רירן נישט מיט נעמען, נאר מיט ,סיסטעמען״!) מישא אפעלבױם רעקלאמירט זיך בסדר אלם ,ײדישער שאליאפין׳, אונטער דעם נאםען איז ער אויך געװען רעקלאמירט אין פאריז. זיצן אין א פאריזער קאפע עטלעכע רוסישע טעאטראלן. קומט ארײן שאליאפין אלײן, פיאדאר שאליאפין. ,פעדיא - רופט זיך אפ צו אים זײנער אן אלטער סרײנט-דו האסס שוין א קאנקורענט: אט רעקלאמירט זיך אײנער אפעלבוים אלס ײדישער שאליאפין ׳.״ ,נו, טשםאזשו - ענטפערט שאליאפץ איראניש - בלײבט מיר איבער צו רעקלאמירן זיך ,דער רוסישער אפעלבויםז״ מען האט געקאנט אויפזאמלען א גרויסע קאלעקציע פון נארישע, געשמאקלאזע און גרילצנדיקע רעקלאמעס. װאס דארף מען מערו ס׳איז שוין אװעק אזוי װײט, אז די פרעםע■ און• םארשטעלונג־אפטײלונג בײם װארשעװער קאמיםאריאט האט פארא• יאדן געםאכט א װארנונג די ײדישע טעאטער-אינטערנעמער אויף דעם כאראקטער פון דער טעאטער-רעקלאמע אין דער פרעםע. נ ח ם ן פײזי? װײען און פלאגז %. די ^עשמאקדאוע דעקדאמע בײ לײטן װערן פון צײס צו צײט אײנגעארדנט קאנ- קורםן מיט הויכע פריזן. אויף קינסטלערישע רעקלאמעס בײ אונז אין דער ײדישער טעאטער-װעלט װאלט מען געדארפט אײנארדענען קאנקורסן אויף געשמאקלאזע רעקלאמעס. א םך אזױ-גערופענע ײדישע טעאםער־אונטערנעמער װאלטן דאן פאר דער קונכט סץ געשמאקלאזיקײט באקומען די גרעםטע פרעמ׳ יעס. אין אט דעם געביט קומט סאר בײ אונז אן אמת .נע- יעג״, אײנער באמיט זיך איבערצויאגן דעם *װײטן אין גוזמא, אץ לױבן אין הימל ארײן, אין אויסטראכטן די םאמע-אוים- מערלישסמע עפיטעטן. איך װײס א סך פײנע אקטיארן, װעלכע שעמען זיך ממש פון אט די אלע לויב־געזאנגען, װאס זײערע אימפרעםאריאם באשענקען;יי ,םיט דער פולער האנט׳. אין דער גרויםער װעלם זענען שוין קעניגן לאנג אראפגעזעצט געװארן פון זייערע טראנען און םאריאגט אין הרי-חושך, און בײ אונז האלט מען ערשט אץ אײן זאלבן קעניגן אויף דער ײדישער בינע. ,קעניג םון הומאר׳, ,קעניג פון טראגעדיע״, ,קעניג סון אפע- רעטע״, - הבלל, מיר האבן אינם ײדישן טעאטער בלײז מלכים! און נישט נאר קצניגן, אויך קײזערם. און אז ס׳זענען דא אזוי פיל קענינן, האבן םיר אויך א ,קעניג פון אלע קעניגן׳. - אין אײן װאך האבן מיר אין די װארשעװער ײדי• שע סעאטערן געהאס: ,דעם ײדישן סשאדלי טשאפליך. ,דעם ײדישן מאריס שעװאליע״, ,דעם ײדישן רו-