Literarishe bleter · 1933-09-01 · 35 (1.9.1933) · p. Seite 562

ליטערארישע בלעטער נום. 35 (486) זײם 562 װעלכער האט געהאט אלע שאנםן צו ארבעטן און צז שפילן םים ערפאלג, איז זיך צעפאלן! — קאמישער און טראגישער איז געװען דער קריג צװישן צ וײ גאר-אנגעועענע יידישע ארטיםטן טאקע דא אין װארשע אין גאר א גרויםן טעאטער (אגב, בײדע אנגעזעענע דאן מיט- גלידער פון דער פארװאלטיננ פונם ארטיםםן-םארײן!). מען האט געגרײט א פיעסע א לעננערע צײס, מען האט אריינגע׳ בראקט פיל געלט, געמאכט די גרעםטע אנשטרענגונגען, און אט — מען קימט שוין נאענט צי דער פרעמיערע. עם װערט געדרוקט דער אפיש. דער דירעקטאר, נאך א קנאפער ,בקי׳ אין יידישע טעאטער׳ענינים, האט געלאזט מאכן דער אפיש װי בײ לײטן. און װי דער אפיש האט זיך באװיזן, דערװייל אינם פאיע פונם טעאטער, האט זיך אויפגעהויבן א געװאלדיקער שטורם, װאם האט שיער-שיער נישט אומגעבראכט אלץ׳מיט־אן־אנדער. װיפל בײז בלוט האט מען זיך פארשאפט, װיפל קריגערייען. און חיכא-וטלולא פאר לייטן! די פארשידנסטע קזומבינאציעם זענען געמאכט געװארן. כדי אײנצושטעלן א ,בורג-פרידן״ צװישן די ״צװײ קעמפנדיקע מחנות״, די צװײ ארטיסטן, — װאס האבן געד. רפט שפילן די הויפט׳ראלן. די פרעמיערע איז אפגערוקס געװארן אויף עטלעכע טעג. עס האט געהאלסן דעדבײ, אז דער גאנצער טעאטער זאל געשלאסן װעיץ... איז דאן געקוםען א חכם, א שלמה המלך, און געפסקנט — צעשנײדן דאם קינד — דעם אפיש — אויף צװײען,— דיר העיפט און דיר העלפטו און אזוי איו מאקע געשען: מען האט אויפנעקלעבט שטיקער אפישן באזונדער: דער און דער אין דער ראלע, און דער און דער אין דער ראלע.. אבער צו ״שלום על ישראל״ איז נאך אלץ נישט געקומען. דער אינצידענס צװישן די צװיי ״לײבן״ איז נישט אראפ פונם םדר-הױם אין דער טעאטער־ װעלט א לאנגע צײט. צוליב דער מעשה מים אן אפיש איז איצט אין נױ-יארק צעפאלן געװארן אן אנםאםבל נאך פארן אנהויב סעזאן, װאס האט געזאלט אויםפירן א קאמעדיע פון א בארימטן ײדישן דראמאטורג. — און װיפל אונטערנעמונגען װעדן נישט ארגאני׳ זירט צוליב זײן מאיעגטעט — דעם א.יש? און װי דער אפיש, אזוי אויך די אנאנם אין דער צײ- טונג: אויך אויף דער אומשולדיקער אנאנס אין דער צייטונג, װאס מיר אלע לײענער כאפן בלויז א בליק, _ װערט געפםרם אין די ײדישע טעאטע־׳קרײזן אן א שיער ענערגיע, קאפדרײ- עניש, קריגערײען און םכסוכים, װעלכע נעמען אפטמאל אן גאר אן ערנסטן כאראקטער, און נישט זעלטן ברענגט עם צו א צוזא׳ מענברוך פון גאנצע טרופעס, פון װיכסיקע טעאטער׳אונטער־ נעמוננען. אין גאר א װיכטיקן ארט פארנעסם אין ײדישן םעאטעי• לעבן די גרוים כון די אותױת, דער אופן װי דער נאמען פונם אקטיאר איז אויםגעשטעלט, דער סדר, און די עפיטעטן װאס װערן צוגעגעבן צום נאמען פונם אקטיאר. און נאכן אנאנס — די פראגראמקע אין טעאטער: (װייםערדיקע ארםיקלען קוםסן) מײן אדרעם איז: ואצ/וווסאכזא 161ס11 <>ו9£ץםחג0 .{ 7 3)81613051 ,3?גי523ז3^ 550-75 .61? םעאסער און ק$ב<ערם=אינ1סדעס$ןרי$ י♦ דאבציגער פראצעם פון דער ארבעט רוקט זיך ארויס דער אקטיאר אדער די אקטיארן. דער אקטיאר איז דער מיט׳שותף אין דער םצעני• שער שאפונגס-ארבעט, ער טראגט ארײן זײן טײל, אפטמאל א גרויםן טייל, אין דעם ספעקטאקל. און זעלבסטפארשטענדלעך. אז די אלע מיטשותפים זענען גלײכבארעכטיקט אויםגערעכנט צו װערן אויף דעם אפיש און אין פראגראם, לויט אן אנגענו■ מענעם םדר, און מיט געװײנלעכן שריפט. אזוי פירט זיך עס ביי לייםן: נאר אין אײסערגעװײנלעכע פאלן, ביי גאםטראלן, בלױז דאן װערט געמאכם אן אויסנאם גאון דאם אויך זײער זעלטןס, און אײן ארטיםט װערט ספעציעל אנאנסירט, און זײן נאמען װערט אויף דעם אפיש םפעציעל אויסנעטײלט, — אבער דאס אויך אן קײנע ספעציעלע עפיטעטן און גוזמאדיקע בײ• נעמען. אבער גאר׳גאר אנדערש איז די לאגע בײ אונז, אינם ׳ך ־ד ־־ ־ ׳ ײדישן טעאטער. בײ אונז גילטן גאר׳אנדערע געזעצן, מנהגים. טראדיציעס. און אט די טראדיציעם האבן זיך אזוי איינגעגעסן, כ׳װאלט געזאגט — אײנגעפרעסן אין אונזער טעאטער-ארגאניזם, אז זיי האבן אים לחלוטין צעפרעסן און צעשעדיקט. גײן אויםדערציילן און באשרייבן אט די אלע נארישע, גישטיקע געװוינהיײץ און געזעצן — הייסט שילדערן אין דער גאנצער ברײט און טיף דעם אומנארמאלן צושטאנד פון אונזער טע<טער. עם װאלט ארויסגעקומען א גאר-אייגנארטיקער טעא׳ טער-״שולחן׳ערוך׳, װאם האט גאר זיין גלייכן נישט בײ די אומות. עס װאלט ארויסגעקומען אן אמתער קוריאזן־בוך, און מענטשן מיט שכל־הישר װאלטן גאר נישט געגלויבט, און גע- מיינט, אז עס איז ״פיין צוגעטראכט״ דורך א בריה א הומא׳ ריסט, װי די הוםאריסטישג ״מםכתות״. אבער אונזער ״מסכתא ײדיש טעאטער״ א־ז, לײדער, נישט צוגעטראכט און פאר- פאסט דורך א װיצלער צום לאכן, נאר אן אמתדיקע, װירקלעכע. ״אשקא דריספק חרוב ביתר״ — צוליב אן אקס פון א װאגן איז א מאל חרוב געװארן גאנץ ביתר, — און צוליב דעם אפיש איז נישט אײן ײדישע טרופע צעפאלן געװארן. עס װאלט געװען א טשעקאװע טעמע אנצושרײבן א גרוים װערק אין עט• לעכע בענדער — װעגן דער ראלע פון דעס אפיש אין דער געשיכטע פינם יידישן םעאטער. מען װאלט דערבײ געקענט ברענגען אן א שיר אײסטערלישע, ממש־אומגלויבלעכע פאקטן, װאם װאלטן אויסגעזען װי קונציק׳צוגעטראכטע אנעקדאטן. יע- דער טעאטער׳טוער האט א גאנץ פעקל אזעלכע מעשױת, װאט איינע איז טשעקאװער פון דער אנדערער. ערשט די לעצטע װאכן איז זיך ״פאנאנדערגעגאנגען״ א קלײנער אנסאמבל צוליב דעם אפיש. װער זאל שטײן דער ערשטער אדער די ערשטע? לויסן אלף׳בית! - טענהן די, װעלכע איז ״פון דער נאטור״ באשאנקען געװארן מיט א גליקלעכן נאמען, װאס הײבט זיך אן מיט אן אות, װעלכער איז אינם אלף־בית פון די ערשטע. נײן!- טענהט דער אומגליקלעכער, װאס איז פארשאלטן מיט א נאמען, װאס זײן ערשטער אות אױ פון די שפעטערדיקע אינם אלף׳ בית. — ״נײן און נײןד ער האט שוין די חזקה צו שטײן דער ערשטער. און אזוי װי אין פוילישן אלף-בית קוממ אוים די פאמיליע פונם אומגליקלעכן פריער. לײגט מען פאר אזא פשרה: ״א־ן פוילישן דו פריער, שפעטער — איך, און אק ײדישן — איך פריער, שפעטער דח״ — ״נײןד ״איז בײדע נעמען אין אײן שורה:״ ״ניץז״ נאך עטלעכע טעג אמפערן זיך װערט געבוירן אזא ״געניאלער׳ איינפאל — צו שטעלן די צװיי פאמיליע אץ פאדם םין א דאן װעט שוץ נישט זײן קײן מוקדם ומאוחר:״ ״אויך נישטז״ און דער סוף— דער אנסאמבל,