Literarishe bleter · 1933-09-01 · 35 (1.9.1933) · p. Seite 561

זײט 561 ליםערארישע בלעסער נום. 35 (486) װיכטיקע אונטערנעמער, פאםיקע טעאטער־געבײדעס און קאפי־ טאל. בײ אונז קאסט אפטמאל אן אייםירונג א צען טויזנט דא־ לאר, מיר צאלן פײנע״ טויזנטער דאלאר טאנטיעמע. און דער היגער יידישעו טעאטער װײסט װעגן דעם אלעמען נישט. עך - גיט צו מישא גערמאן - װען מען װאלט אין הינן יידישן טעא־ טער ארײנגעלעגט אזויפיל כוחות און קאפיטאלן װי דארט בײ אונז, װאלט דער ײדישער טעאטער דא גאר אנדערש אויסנעזען און װאלט געשטאנען אויף א גאר אנדערער קינםטלערישער און קולטורעלער מדרגה. און פארקערט, װען מיר װאלטן בײ אונז געפירמ אזא טעאטער־פאליטיק װי איר דא, - דאן װאלטן מיר שוין לאנג קיין ײדיש טעאטער ניזט געהאט. - און װענן דעם נײעם כעאטער־סעזאן אין אמעריקעז - -דוכטזיךםוןדעםאלעם, װאס מיר האבן דא געשמועסט, איז שוין גענוג קלאר, אז יעדן אנהויב־סעזאן הויבט מען אן בא• זונדערם צו רודערן - אבער'הײ־יאר מעגלעך איז אםשר דא א נײער קער, װי זאגט איר - מיטן'פנים צו דער ליטעראטור. איך אבער לײג ני*שט קײן באזונדערס גרויסע האפענונגען אויף דער ליטעראטור־מאדע, װאם האט אנגעכאפט אזעלכע טעאטערן, װאם זענען אויפגעװאקסן און פארמאקסן געװארן מיט אפערעטע. טעאטער מוז האבן א ליניע. מוז האבן טראדייציע. עס איז אומ־ מעגלעך צו שפילן יארן-װײז אפערעטע, און דערנאךגלייך אריבער־ שפרינגען אין ליטעראטור. אין טעאטער טאר מען נישט שפרינ- גען - נישט דער אקטיאר נישט דער רעזשיכער און אױך נישט דער עולם. מ׳מװ גײן פאמעלעך און בהדרגה. מאריס שװארץ איז אלע זײנע יארן אויסגעהאלטן, ער גייט עקשנױזדיק זיין װעג, און דערפאר - זיין ערפאלג, און דערפאר די אנערקענונג פון אלעמען. אװדאי רעגן און רײצן די אלע ידיעות װעגן די נייעסן אין יידישן אמעריקאנער טעאטער. עפעם זאגן אט די ידיעות - הירשבײן אין סעקאנד־עװעניו־טכאטער, דויד הערמאן פארט צו דזשעני גאלדשטײן - אבער דאם איז מער דער סוד פונם װעלן לעבן, דער געראנגל סאר עקזיסטענץ. - און אויך די אמביציע פון ארטיסטן און אונטערנעסער- זזארפט ארײן א װארט לוםי גערסאן. - און אין אלגעמײן: מיר דארט קוקן אויף אײך, און אז מיר קומען אהער, קלויבן מיר נחית פון היגן עולם, און איר דא, קוקט אהין און זענט נתפעל. דער ײדישער טעאטער לעבט און װיל לעבן - םיי ביי אײך דא, און סײ ביי אונז דארט. - - און ער װעט לעבן, - ענדיקן מיר אלע בכי־טוב. - ג. ם. טעאטעד שםארק-עמפינדלעך און איז גרײט פאר א קלײניקײט ארוים פון די כלים. אבער עס איז גארנישט אין פארגלײך מיס דעם, װאם עם טוט זיך בײ אונז אין דער הינזיכט. דארט איז דאך דא א דיסציפלין, א נארמע, װאס איז אײנגעשטעלט דורך די אונ■ טערנעמער, דורך די דירעקציעס, װעלכע קאנען זיך שטעלן אפטמאל העכער סון די אמביציעם פון די אײנצלנע אקטיארן, װײל פאר זיי שטײט דאס גאנצע טעאטער. װיפל מען לײגט נישט קײן אכט דארט, בײ זיך, צװישן די פיר װענט, אויף די אנגעזעענערע ארטיסטן, אבער פאר דעם פובליקום איז אלע• מאל דא דער אנסאמבל, איבעי־הויפט אין דער נארמאלער סע• זאן׳צײט פונם שפילן. די טעאטערן שפילן גאנצע פיעסעס, אין יעדער פיעסע װערן ארויסגערוקט פארשידענע אקטיארן, װעלכע באװײזן צו שאפן פײנע געשטאלטן. די דירעקציע נישטערט און זוכט בעיקר פיעסעס, זי קריגט די פאסיקע ארסיםטן און רעזשיםערן און קינסטלער״דעקאראטארן פאר זײ, און אלע צוזא• מען האבן עם די אױפגאבע צו שאפן א ספעקטאקל. ערשט אין באזוכער, אבער דער עולם איז דא א בעסערער. דא איז מער ױם־טובדיקער אין טעאטער, װײלי עס איז דא א ײננערער בא־ גײסטערםער עולם, װאס טעאטער איז זײן חיות, און װאס רייסט זיך צום יידישן טעאםער.' מיר שפילן דא א פיעסע איבער 60 מאל, און עס דערעסם נישט, מיר גײען יעדן אװנט אין טעאטער מיט םרײד, װײל םיר וױיםן, װי דער עולם אנטיציקט זיך, װי ער איז גליק־ לעך בעת דעם שפילן. דאס האבן מיר זעלטבנער אין אונזער טעאטער אין אמעריקע. -י - און װײטער: דא אין פוילן איז דער עולם א כך א בעסערער, אבער די ארגאניזאציע םונם טעאטער איז פיל ערגער, און בײ אונז - פאירקערט - א גוטע אוגאניזאציע און אן ערגערער עולם. דערפאר איז די דארטיקע ײידישע פרעסע מער פארבונדן מיטן מעאטער, װײזט איים ארוים גרוים אינטערעם און טײלט אוים גאנצע זײטן פאר אים, אין דער צײט, װאם ביי דער ײדישער פרעסע אין פוילן איז ײדיש טעאטער עפעיס א שטיף־קינד. מצן בעטלט אויס בײ איר םארן טעאטער א נאטיץ, און דאס גאר. איך הויב נישט אן צו פארשטײן - צענער טויזנטער יידן, לייע־ נער פון די יידישע צייטונגען, וױיזן־ארוים אינטערעם םארן טע- אטער, און <*ארװאס שענקען נישט די צייטונגען קיין אויפמערק־ זאמקײט דעם ײדישן טעאטער? אט, למשל, ״ען מאריס שװארצם קונכט־טעאטער נױטיקם זיך אמאלי אין הילף, קומט גלײך די גאנצע ײדישע פרעסע און די ייידישע געזעלשאפט אױפן רוף, און ביי אײך - די .װילנער טרופע׳ קען אויסגיין, און נאר־ נישם! יא, נישט געקוקט דערויף, װאם איר האט דא א בעםערן פובליקום, קאנען אונזערע טעאטער־אונטערנעמער בעםער פאראינ- טערעסירן דעם צושויער. בײ אונז שפילט מען נישט קײן פאר חדשים, דער טעאטער איז צונעמאכט, דערנאך װערן געמאכט פארבערייטונגען, מען רעקלאמירט יבאצ־יטנס, מען טיילט־מיט װעגן די נײע פלענער, דאם אלץ רופט ארױס םאראינטערעםירוננ. און בײ אײך גארנישט - מען שפילט א גאגץ יאר, מען וױיסט נישס, װען מ׳ענדיקט און װען מ׳הויבט אן, מ׳װײםט נישט, װאס מ׳גרייט און װער עם גרייט. גישטא קיין בעל־הבית אויפן םעא־ טער, נישטא קײגער, װער עס טראנט די אחרױת. - און נאך דעם אלעמען, אז יידיש טעאטער ליעבט דא און עקזיםטירט, איז טאקע באמת א גרויסער חידוש. פארגעםטי נישט, אז מיר, אין אמעײקע, האבן םאר זיך א שטארקע קאנקורענץ פונם בראדװײער טעאטער, װעלכער פארמאגט ארטיסטישע כוחות, אזא יעשירות אין אויסשטאטונג, כארן און ארקעסטרען און אזעלכע טעכנישע מיםלען, מיט װעלכעי עם איז ישװער זיך צו פארגלייכן. אבער דא ביי אײך האט איר לײכטערע קאנקורענטן. עם פעלן י נאר גחםן םײד? װײען אוז פלאגן 1. ו״ן וואיעסטעט — דעו אפיש דאס יידישע טעאטער האט אויסצושטיין םיל צרות נישט נאר פון אויסן, נאר אויך פון אינעװײגיק. אויב עס געלונגט אפם גובר צו זיין די דרויסנדיקע םלאגן. בלײבט צו לײדן זײער פיל פון די אינעװײניקםטע װייען און פלאגן, װעלכע זענען נישט װײניקער שעדלעך װי די דרויםנדיקע. אט די אי• נעװײניקםטע װונדן און װײען ברענגען אן א שיער שאדן דעם ײדישן טעאטער, און נישט אײן מאל מאכן זײ א תל םון דעם, װאס װערט נעבױט דורך אזוי פיל מי אץ אנשטרענגונג. םיר שטייען איצט אץ פוילן און אין אמעריקע פארן אנהויב פון טעאטער־סעזאן, און אויף שריט און טריט קוםט אױם אנצושטויםן זיך אויף אט די שטדויכלונגען, װעלכע סאכן אומםעגלעך דאס נאטירלעכע, פרידלעכע לעבן און צוזא• םענארבעטן אינם טעאטער. אמת, אויך דער נישט־ײדישער אקטיאר איז אמביציעז, איגם ייידי־שן