Literarishe bleter · 1933-09-01 · 35 (1.9.1933) · p. Seite 560

ליטערארישע בלעטער נוס. 35 (486) זײט 560 ײדיש טעאטער אין אמעדיקע און אין פוילן ($ שםועס סיס ם'ש$ א1ן??סי גערם^ן) צװײטן. - און אז ם׳קומט צום אנהויב םעזאן, הויבט מען אן װידעד מיט א 12 טעאטערן אין נױ־יארק און כ׳יט 10 אין פראװינץ. פאראן פארשידענע סיבות, װאס״װירקן שלעכט אויפן צו־ שטאנד פונם יידישן טעאטצר. ערשמנם - קרי.יים. דער עולם האט קיין געלט נישט. א גרויםע צאל טעאטער־באזוכער איז אפגעםאלן. און דערצו - דער מאנגל אין רעפערטואר. מיר זעען ידאך. אז א פיעסע, װאס נעמט אויס, װײסט נארנישט פון קײן שלעכטער צײט. און דער בעסטער ביישפיל - מאריס שװארץ מיט זײן גע־ װאלדיקן ערפאלנ פון ,יאשע קאלב׳.' - איר זאגט קריזים״-דארף דאך אויך דער אמעריקאנער טעאטער ליידן פונם קריזים. - געװיס, און נאך אין א פיל גרעסערער מאס. פון א 70-60 טעאטערן אויפן בראדװיי זענען פארבליבן בלויז א 25-20. בײ זײ זענען ד' באדינגונגען אויך זײצר שװערע, און עס איז דא א קאלאסאלע ארבעטסלאזיקײט פון אמעריקאנער אקטיארן. פראפארציאנעל האט דער אסעריקאנער טעאטער מער געליטן װי דער ײדישער... צוריק מיט עםלעכע יאר, װען אפילו א פיעסע האט נישט אנגעריםן, איז זי דאך געגאנגען עטלעכע װאכן, װייל עס איז געװען א גרעסערער טעאטער־עולם, וועלכער איז גערנער און אפטער גענאנגען אין טעאטער. אבער איין זאך - דער אמעריקאנער טעאטער שטײט אױף א פעסטערן באדן, ער האט שטארקערע האפנוננען. װי נאר ס׳װעט בעסער ווערן די לאגע, װעט ער גלײך אויפגעריכט װערן. אבער אונזער טעאטער, צו װאס זאלן מיר עס פארבאהאלטן, האט נאך א טיפערע אינעװיי־ ניקסטע װונד - דאם איז די פראגע װענן דעם נאכװוקס פונם טעאטער־עולם. מיר, אין אמעריקע, האבן כמעט נישט קיין יונגן ײדישן עולם. אין אמעריקע קומען אין יידישן טעאטער טאטעם און סאמעס. דער זוןקומט צו צו דער טעאטער־קאסע. ,איך שיק אײך מײנע עלטערן צו אייך אין טעאטער:' - זאגט ער אייף ענגליש. עס איז א ביז גאר װײטיקדיקער פונקט אין אונזער טעאטער, װאס איז אײך דא, אין פוילן, װייגיק באקאנט. מיר האבן ביי אונז נישט קײן ױנגן טעאטער־צושויער. אונז פעלט די ױגנט. צו מאריס שװארצן בלאנדזכעט אמאל אריין א יידישער ױנגערמאן, און בפרט, אז זײילײענען ארויים אין אן אמעריקא- נער צייטונג א לויב־געזאנג, גײט מען צו שװארצן, אפממאל צו זען עקזאטיק. אבער זײער צאל איז קלײן. דער טעאטער־עולם איז בײ אונז פון גאר אן אנדער שניט. בעיקר רעקרוטירט ער זיך פון די הונדערטער לאנדסמאנשאפטן. דאס זענען דאם רוב מענטשן פון אזעלכע שיכטן, ויאס בײ אנדערע פעלקער האבן זײ כלל קײן שייכות נישט צו טעאטער. יענע זיצן גאר אין 'די שענקען (םאלונס). פארשטײט זיך, אז אס דער עולם נויטיקט זיך אין אט די נאיװע, אײדל געזאגט, פיעסעם, װאס זענען פאר זײ צוגעפאסט. זײ קען מען קײן בעסערס נישט געבן, זײ װעלן עם נישט פארדײען. און - געבן־צו מישא און לוסי גערמאן - מיר װילן נישט זײן איבעריק באשיידן, סיר האלטן, אז סיר, מיט אונזער ״פאלקס־טעאטער״, וואס מיר האבן געשאפן אין אמעריקע, האבן פיל אויפגעטון, מיר האבן געזיוכט פאלקס־פיעסעס וזאלן זײ אנדערע אנרופן - מעלאדראמעס!), און יזיי דערהויבן מיט דער אויסשטאטונג, מיט דעים שפיל. דעריבער האט אן ״אײביקע מאמע״ געקענט גײן 32 װאכן נאכאנאנד, און געװען װאכן, װען די פיעסע האט געצויגן איבער 30 טויזנט דא,אר. - און פונקט װי מאריס שװארץ איז געװען װיכטיק, אזוי איז געװען נויםיק אויך אונזער טעאטער. מען טאר נישט גרינגשעצן דעם ײדישן סעאטער. אין אמעריקע האבן מיר געװים אס30-(א)4 טויזנט יידן, װאם גייען אין טעאטער, האבן דורך דעם פארבינדוגג מיטן יידישןי װארט, מיט ײדישער מויזיק, מיטן ײדישן לעבן. יעדן אװנט קומעןי אין די ניו-יארקער יידישע טעאטערן א 15-12 טויזניט באזוכער, און אין אײן ױאך - װייט איבער 100 טויזנט. און װען מען רעדט וזעגן אט דער גרויסער צאל באזוכער, זו-ילט זיך פארגלייכן םיטן ײדישןיטעאטער אין פײלן', אין לאדזש, װארשע (ײו מיר שפילן א 20 װאכן!). נישטא אין די שטעיט אזויפיל יידישע טעאטער־ מיר האלטן שוין באלד בײם סוף זומער. עס ענדיקן זיך שוין די װאקאציעס, די ״זומער-פײגל׳ קערן זיך שוין אום אין שטאט. די אלגעםײנע צײטונגען זענען שוין פול מיט פאי־שידענ■ ערלייי ידיעות מכח די צוגרײטונגען, מכח פארשידענע פלענער, װאס װערן געמאכט צום נייעם טעאטער-םעזאן. נאר ביי אונז אינם יידישן טעאטער - הערט מען גאר־גארנישט, קײן פיפס ניייט װעגן דעם נײעם טעאטער־סעזאן.' עםי שפילן עטלעכע ײדישע טעאטערן אין װארשע, עס שפילן יידישע טעאטערן אין א ריי שטעט אין פוילן, אבער װאס עס װעט זײן צום קומעגדיקן סע- זאן - װײםט קײנער נישט1 מען לעבט מיטן טאג, און מען איז צופרידן אפצושפארן װי ס׳איו דעם טאג. ״מארגן, װעט גאט זאיגן:״ - דאס איז די פע־ספעקטיװ פוגפ יידישן טעאטער אין פוילן. דערפאר אבער א־ז לעבעדיק מיטן ײדישן טעאטער אין אםעריקע. די צײטונגען, װאם קומען אינז אן פון ניו־יארק, זע- נען פול מיט סענסאציאנעלע ידיעות סכח דעם קומענדיקן טעא- טער־סעזאן. דעם 21־טן סעפטעמבער, ראש השנה, עפענען זיך מיטאמאל א 12 יידישע טעאטערן א־ן נ ו־יארק און א 10 טעא־ טערן - אין די אנדערע שטעש. יעדער אײנער פון די טעאטערן גרייט זיך גאר ברייט: שטעלט צונויף טרופעם, באשסעלט פיע־ םעס, לאדט אײן רעזשיסערן, לויבט אין טאנ אריין זײנע פלע- נער. פעלן אויס הײמישע רעזשיסערן - רופט מען זײ ארויס אזש פון װארשע. פעלן אויס פיעסעס, זעצט מען אװעק באװוסטע דראמאטורגן, און זײ פארפאסן םיעםעס. הכלל, עס איז לעבעדיק, פרײלעך, און דער טעאטער־עולם איז שוין נייגעריק, מ׳זאל װאס־ גיכער אנהויבן דעם סעזאן, כדי צו זען אט די צוגעזאגטע אוי־ פירונגען. - מיר האבן זיך געװענדט צו די צװײ אמעריקאנער ארטיכטן, װעלכע זענען גלײכצײטיק פון די פאפולערסטע טעאטער־דירעק• טארן אין אמעריקע - מישא און לוכי געדמאן - מיט דער בקעה, זיי זאלן ארויסזאגן זייער מײנונג װעגן דעם נײעם טעאטער־סעזאן אין אמעריקע. האבן מיר זיך באשטעלט אין דער ניי-קינסטלעריעער קאפע ״סים״. אונטער דער הײםער זומערדיקער זון, ביי א קײלעכדיקן טישל אין דעם ציכטיקן קאפע־גארטן, האבן מיר זיך אװעקגעזעצט און אװעקגעשמועסט א לענגערע צײט. איך שטעל זיי א פראגע, מישא גערמאן מיט זיין רויקער, געלאסענער באסן־שטימע ענט־ פערט פאמעלעך, טאקטיש, און לוםי גערמאן װארפט צו יעדעס מאל א שארף, שניידיק װארט. און אזוי װיקלט זיך דער שמועס אוין נעמט פאמעלעך ארום די אלע זײטן פין דעם י־דישן טעא־ טער אין אמעריקע און אין פוילן. פאלן אין דעם שמועם אויך װערטער און מיינונגען, װעלכע דארפן בלייבן ״צװישן אונז־... קאן מען דאך נישט אלץ מיט איין מאל ארויםדערציילן!... - האלט איר נישט, אז היי-יאר הויבט זיך אן דער טעא־ טער סעזאן אין אמעריקע גאר מיט אן אנדער אימפעט, גאר מיט אן אנדעיר פארמעםטונג? -- פרעג איך. - אפשר האט טאקע דער אדער יענער טעאטער זיך פאר־ גענומען צו געבן עפעס נײעס. אבער בכלל איז אלע יאר כדעט אזוי: אינמיטן סעזאן, װען אײן טעאטער און א צװײטער מ>.כן שלעכט, הויבט מען אן צו שרײען: דאס יידישע טעאטער גייש אונטער! און דאך, פארן נײעם סעזאן ניעמט מען זיך װידער מיט נייע כוחות אין מיט נייע האפענונגען זין צו גרייטן צום נייעם סעזאן. אט איז שוין געװען אויס, און װידער טרעט מען צו פונסינײ.' - װי די קינד־האבערינס - כאפט אונטער לוסי גערמאן - װען מען גייט שװער צו קינד, הערט מען, אז שוין אן עק - מער נישט! און דאך - די װעלט איז א װעלט. - יא - זעצט פאר מישא גערמאן, - עם איז דאס געזעץ פון דער נאטור. דער כח פון דער לעבנס־עקזיםטעגץ פונם ײדישן טעאטער. מען פארגעסט אן די פריערדיקע װייטיקן און צרות. װא־ט מען געדענקט, װאלט ק-־ין יידיש טעאטער נישט געװען. די טע־ אטערן פארמאכן זיך בײ אונז דעם ערשטן ױני, פיר חדשים שפילט מען ביי אונז נישט, פארגעםט מען פון איין םעזאן אויפן