Literarishe bleter · 1933-09-01 · 35 (1.9.1933) · p. Seite 559

זײם 559 ליסערארישע בלעסער נזם. 35 (486> נלאט וױ א דראמאטישער בינע-מיטל, נאר ױי א צושםאנד, װאס איז םארבונדן מיטן עצם מהװז פון דער גולס-געשטאלם. ער ליגט אויפן בוידעס פון דברהלעם שטוב און חלומס. ער װיל װערן אוים גולם. ער װערט. ער שטיים אויף. ער װערט א חמימותדיקער פאלקכ-מענטש, און זעצט פאר חלומען אי װעגן זיך, אי װעגן משיח בן דוד, װעמען ער האט אמאל-אמאל געזען אין אלטן פראג, און פארליבט זיך אין יאים, און ױעסען ער האט דעראלט נישט געקענט דערגרייכן. מיט די עטליכע באמערקונגען האב איך אויך געצילט צו םארענטפערן די פראגע, װאס קען, און װעט אפשר, געפרעגט װערן: װי אזוי דערלויבט מען זיך דערםירן, אז משיח בן דוד, נאכדעם שוין װי ער האט געבראכט די גאולה, זאל נעמען אליין און װידעראמאל פארטרייבן זיך אליין פון דער װעלט, אדער אסשר נאר לאזן זיך אליין אומקומען? איך האב אויך געצילט אפשלאגן די טענה: םטײטש, װידער ענדיקט זיך אלץ מיט טרויער, טויט,'אומקום, א. א. װ. מיט די עטלעכע באמערקונגען האב איך געפרובירט צו דערקלערן, אז נישט אומקום זוך איך, נאר, פארקערט, איך זוך מיט אלע מיינע בוחות צו דערזען אין דער װעלט, אין דער מענטשלעכער געשינטע, דעם געבאט פון לויטערן געװיסן, דעם זינען פון אומגעבראכטע לעבנם אין נאמען פון גאולה. געבאט פון געוױםן א־ז: יעדער איז אחרױתדיק פאר אלץ און פאר אלע מעשים, װאם װערן אפגעטאן אויף דעי װעלט; און יעדער איז א שותף און א מיטשולדיקער, אפילו װען אים דוכט זיך, אז ער שטײט אן א זייט און נעמט נישט קיין אנטייל אין די מעשים פון דער װעלט. און יעדער אין זיין אחריות באצאלט. יעדער. היינט א פשיטא שוין דעיר גואל. פאר דער םכעמע פון דער אדבעט האב איך גענומען די לעגענדעם אונזערע װעגן משיח בן יוםף און משיח בן דוד. דאם אנקומען פון די משיחיס געזען דורך דעם חלום פון גולם, װאס ליגט אײף א ביידעם און חלומט. ער ליגט אײפן בוידעם פון דברהלען - אן אפשטאם ס.ין אמאליקער משפחה פון מהר׳ל. אין סוף פון די טעג װעט די װעלט זי־ן אונטער דער מםשלה םון די טיראנען גוג ומגוג, און ס׳װעט אנשטען דעמאלט משיחס צייט. אפריעו װעט קימען משיח בן יוםף. ער װעט זײן דער פארגענגער. ער װעט אויסלייזן די װעלט פון גינ אין מגוג. ער װעט זיי אומברענגען, אבער די װעלט װעט װערן בארויקט. משיח בן יוםף װעט אלײן װערן דארשטיק נאך מאכט אין הערשאפט און וװילטאג. ער װעט װערין אלײן א רשע, א גואל םון כלו חיב. דעמאילט װעט אנשטײן דער טאג פון משיח בן דוד, און משיח בן ייוסף װעט אוסקומען. אין די געשעענישן נעמט ןןנטייל א פערזאן מיטן נאמען ארמילום. די לעגענדע רופט אים ארמילום דער רשע, ער קומט ארוים פון א שטיין, װאס האט דעם אויסזען פין א סרוי. אין דער פאעמע אבער הײםט ער נישט רשע, נאר ארמי• לוס דער נביא -ינביאי פון אייביקן היינט; עיר איז די געשטאלט, װאם שטייט ה י נ ט ע ר אלע געשעענישן און גייט אויך םארויס פון די געשעענישן. ער איז נעבוירן פון א שטײן, און איז די שטיינערנע האנט, װאס ליגט איבער אלעמען. - גייסט פון געשיכטע? פאטאליזם? ניויטװצנדיגקייט? אדער, אפשר, נאר שפיל פון אײנעם, װאס װיים אליין פאר װאס ער שפילט. ער װײס נישט פון קיינ ע םאטיװן. םון זיין װירקונג און באפעלערישקייט קען זיך נישם באפרייען אפילו משיח בן דוד. דאם חלומען פון דעם גולס דארף פארשטאנען װערן נישט די סעסיע פון ײדישעו געשיכטע אויפן ווע-טן אינטעונאצ. היסטאריקער־לןאנגדעס טעא־יע ־דענן דער אסששאטונג םון די ם־־לישע ײד;. אין דע- ד״ם־ קיס־ע ארום דעםיעלכן דעשעראש ד.אט א״ך גענוםען א װא־ט פ־ןום. שא־ענםסיצק• (אוקרא־נערן *ץ לעםבע־ג. אױף דער יצרײכזער זיציננ סון דער טעטיע שא־ ײרישער געשיבטע דאם פ־אש. באראן אד—םגעלײענט דעם רעםעדאם פדן שלפד צײטלין שון שילאדעלשיע א ׳ף דע־ טעםע: צי איז ױםף םלאװױס נעװעזן א שא־רעטער? דער ־עםע־אט שון ד׳ר ־שאל םאדלע־ אויף דער טעפע: ד• טעא־יעש שין דע־ ײדישער דיטטא־ ־אנראשיע װעגן דע־ *:טר־קײוננ שון דע־ ײרישער קילטיר, דאט א־ויטנעדושן א דיטקוםיע, א•; דעלבער עט דאבן זיך באט־ליקט ס־אש. באלאבא;, סדאש. בארא;, ד׳ר דלוי, ד׳ר עדםזנד ששײ;, ד׳ר סיליס ש־ידםאן אץ ד׳ר ר-נגעלבלוט. נ>>ך א לעננערן סליט־ רארט סץ דעשערענט, דאט נעדאלטן ד״ר שינער א רעשע־אט װעגן די דויסט־ס־אבלעלעםען שץ דע־ ײדישע־ װירטשאשטב־געסיבטע אין ד*ר ריננעלבלים װענן דע־ רירששאשט^עבע־ אץ טאציאלער לאנע ש;ן די ־דן אץ םיילן אין 18־טן י׳ה. צוליב דע־ שסעשער צײט דאש א דיבקוב־ע אדים די דאז־קע ־עשע־אט; שו־ן נישט געקאנש שארקוםען. דעם נאענשםטער דיםטאר־קער קאננדעם װעט שא־קיםען אץ יאר 1938 אין דע־ שװײץ, אץ בע־ן־ לאםיר דאשן, אז נאך דעם ד־נטיקן אנדייב, רעלבע־ דאש זיך אן א ששק נוט א״ננענעבן, װעט דער אנטײל שון ײד־שע דיםםא־יקער אויף ד• אינטערנאציאנאלע קאננ־עשן װערן א רענולע־ע זעלבםטשארשטענדלעבע דערשײניננ. ־ בעװ דעש קאנגרעט איז אין רי זאלן סינש סאלישעבניקום אײנגעארדנט נעװען אן אייםשטעלוננ ס־נם ס־יליסן דיםשארישן בוך. טויזנטעד ביבער אין דער סיילישער שס־אך אויף די שארשידענע געביטן שץ געש־כטע זענען א־יםגעשטעלט געװארן. ײדישע ביבער, װאם דאבן א שײבות צי נעשיבשע דאבן נעשעלש. אויף א באזונדער םישל זעוען בלויז נעלעגן די ײרישע א־יםנאבן שונם ״װא. אין א באזינדער זאל דאש ׳ד• שארעשישע דעלעגאציע ארעק־ נעסטעלט די װערק א־בע־ נעשיבשע, װאם זענען דערש־נען אץ ראטנשא־באנד שאר די לעצטע 15 יאד. אויף דער אײששטעלוננ זענען דא ביבער אויך אץ אוקראיניש, װײםדוםיש, נרוזיניש, אץ קײן אײן בוך ניסט אין ײדיש. באטת א ח־שד! ד.? דאם עישטע םאל אין דע־ געשיבשע שון דער אינשערנאציא־ כאלער ארנאנײאציע סװײ דיטטא־יסע װיבנשאשםן איז די ״דישע נעשיכשע נעװעזן רעס־עזענטירש או־םן קאננ־עם. דע־ סא־ד־נשט םין אט דעם װיבש־קן אי־ששי נעדערט דעם ײװא, װעלבע־ דאט נעסאבש אלע צינ־ײטונגע;, אז דער אנטײל שין דער ײדישער דעלע־ נאציע אוישן קאננרעם זאל זײן װאם אנגעזעענער, לײדער זענען די םײםשע דעלענאטן פץ אויםלאנר, װי ש־אש. ש. דובנאװ, א. טשע• ריקאװער, יעקב לעשםשינשקי, װעלבע זענען םארװאנלט געװארן שון דײםשלאנד, נישט נעװעזן איםששאנד צו קוםען. םונדעסטװעגן דאבן אבער אייך די איבריקע ײדישע דעלענאטן םיט זײע־ע עי־נםםע אץ אינטע־עםאנטע דעשעדאטן זיך באטיט ארויםצורוסן א שארא־נשערע■ םירוננ םאר דער ײדישער נעסיבטע. און די דאזיקע באטױננען דאבן ז־ך םולששענדיק אײננענעבז. נישש בלייז ײדישע דעלענאשן, נא־ אױך ניסש.ײדישע דיםםאריקער, ס־ירישע און איקראינישע ס־אסע• םארן, אץ אויך עשלעבע אויםלענדער. דאבן זיך אוישםערקזאם צו• נעהערט צו די רעשע־אטן און דיבקיםיעם, װעלבע זענען געדאלטן נעװארן אויף דער םסעצ־עלע־ םעםיע שא־ ײדישער נעשיבםע. די םעםיע םאר ײדישער נעשיבטע האט אסנעדאלםן צר״ זיצוננען. נעעשנט די םעם־ע האם אין נאפען שץ א־נאניזיר־קאטיטעט םון קאננרעם וו־אש. באלאבאן, דעם שארז־ץ האבן נעשירט סראס. םאלא באראן שון דעם קאלוםביא־אוניװערזיטעם אין נױ־יארק אץ ד*ר טאיר הילוי שון בוקארעשט. די שונקציעם שץ םעקרעםאדן האבן איבערגענוםען ד׳ר ריננעלבלום אץ צוקער םון נױ-יארק. ד■ צאל אנטײלנעטע־ םון דער םעםיע האט באטראסן ארים 80 דעלעגאט;, א שרעקרענץ, װעלבע נ־שט אלע םעקציעם האבן נעחאט. אויף דער ערששער זיצוננ האבן נעהאלטן רעשעראםן ס־אפ. בא־אן, װענן דעם םארהעלםניש צװישן דעם רעליניעץ און םאציאלן םאטענט אץ רער ײדישער נעש־בטע, ד*ר הלדי װענן דער השיעה שץ דעם סוילישן ײדנטום אויף דער קולטור שון רוםענ־שע ײדן אץ ס־אש• באלאבאן װענן דעם גאננ שון דער ײדישער קולםור שץ רין ביז צו דער װ״םל און דניעשר. ארום די ערשטע צװײ רע־ שעראםן האט זיך אנםװיקלט א דיבקושיע, אץ װעלבעד עם האבן אנםײלנעניםען םראש. באלאבאן, ד*ר ריננעלבלום אץ ד*ר טאהלער. דער רעשעראט שון סראש, באלאבאן האט ארויםנע־ושן א שארשע רעשליק םצד ר׳ר שיסער, װעלכעד האט אנטװיקלט זין ארינינעלע