Literarishe bleter · 1933-08-25 · 34 (25.8.1933) · p. Seite 550

ליסערןןרישע!לעםער נים. 34 (485> זײם 550 יא. ^?סי / •עסססעדדיעס *ז עבגלישער פל־פוביל. װעגי ײדיש בעסטן כאראקסעריזירן א. ראבאקס נײע ארבעט, װײל זי בא• שטייט נישם פון קיין אפהאנדלונגען און כתם חכמות, נאר גוט קורץ-געפאסטע אנװײזוננען. אלזײטיקע ידיעות זועגן אלץ, װאס איז פארבונדן מיט דער ײדישער שפראך. דער מחבר איז אויך נישט אויסן געװען קײן פרןפאגאנדע פאר ײדיש, וױ ער בא- טאנט עס טאקע אין זיין הקדמה, נאר ער װיל פשוט אויפקלערן, באלערן יענע, װאם נײםיקן זיך דערין, געבן ריכטיקע אינפארמא־ ציע די שלעכט-אינפארמירטע און קורבע ידיעות די פוילענצערס, װאס װעלן זיך נישט די מי געבן צו מאכן א שמודיע פון ״דיש, אלײן צו פארשן, נאכצוזוכן. ד׳ר ראבאק גיט די אלע א גוט• צוקײטן שטאף, אז די לײענער זאלןיעס גרינג פארדײען... אין זיין נײ װערק באהאנדלט ד׳ר ראבאק: די ײדישע שפראךי, די ליטעראמור; די פרעסע; די בינע און דראכע; שולעס; קונסט; ביכער און ביבליאמעקן - דאם אלץ, װי גע• זאגט, אין קורצע פאראגראפן. סאר״אונז, יידישע לייענער, קלינגט עס אפטמאל קאמיש, װען מיר געפינען אין דעם בוך אזויגע ידיעות, װאס א חדר-יינגל װײכט זײ; אבער ד׳ר ראבאק האם דאם בוך דאך נישט ארויסגענעבן פאר אונז, נאר פאר אנדערע, פאר פרעמדע, װי פאר אייגענע, װאס זענען נישט באקאנט מיט אונזער לעבן און ליטעראטור. פאר זיי איז א נייעס און א גרוים חידוש, װען מ׳דצרצײלט זײ, למשל, אז ״אן אײנציקער נוכער ,ליטערארישע בלעטער׳, א װארשעװער ײדישע װאכנשריפט, איצט אין צענטן יארגאנג, קאן אנטהאלטן ארטיקלען פון מיטאר״ בעםער, װאס װוינען אין פאלעסטינע, רומעניע, דרום-אפריקע׳ ארגענטינע און די פארײניקכע ״טאטן׳. אט מיט אזעלכע קור• צינקע אויפזאצן, װאס פאר אונז זענען זיי קײן נײעם און קײן קוריאז נישט, אבער״ פאר ״זײ׳ זענען זײ אנמדעקונגען - איז פול ואבאקס װערק, און דער כחבר דערגרײכט זײן ציל. נאכ• דעם װי מ׳לײענט-איבער די אלע ,קוריאזן׳, האט מען פאר זיך א פול בילד װעגן דער פארגאנגנהײט, קעגנװארט, (און אפילו צוקונפט) פון יידיש. פארן יידישן לײענער קוכט אויך אויס פריקרע דאס צעטל מיט הככמות אויף ײדיש פון א גאנצער ריי גדולים, יריכטלעכע און ײדישע. אבער װידער די אייגענע מעעה: דאס איז דאך גע• מיינט דעם פרעמדן און דעם אפגעפרעמדטן. יװאם הערנדיק לויב-געזאנגען אויף דער ײדישער״ שפראך, ליטעראט״ור, טעאטער, פאלקלאר מצד א װעלט-בארימטקײט, צװינגט עס אים אלײן אויך צו פאראינטערעסײן זיך מיט דעם דאזיקן, ראר אים אומבאקאנמן, גצביט. ד׳ר ראבאק טוט אלץ אין זײנע מעגלעכק״טן און נוצט אוים אלע מיטלען ארויסצורופן אזא אינטערעס, כאכש ער שװערט זיך, אז ער איז נישט אויס קײן פראפאגאנדע. דער כחבר באמיט זיך צ״ו זיין אביעקכיװ ױי מעגלעך, אבער מיר פילן אין זײן יעדער שורה ״ א הײסע פארליבטקײם אין ײדיש. ד׳ר ראבאק, כאםש א גרינטלעכער קענער - און ליבהאבער - פון ״דער ײדישער שפראך און קולטור, שאפט זײנע װיכטיקכטע װערק אין ענגליש און ער האט זיך קונה-שם געװען אין דער גאנצער װיסנשאפטלעכער װעלמ״מיט זײנע גרויסע אר• בעטן איבער פפיכאלאגיע. דער דאזיקער פאקט (װאס א ליב■ האבער און אפאלע״ענעטיקפר פון ײדיש שאפט פונדעסטװעגן אויף א״נישטײידישער שפראך, איז נישט נאר ד׳ר ראבאקם פערזענ• לעכע טראגעדיע, נאר אונזער אלעמענס טראגעדיע, די כראגעדיע פון דעם אומנארמאלן יידישן לעבן. דערפאר װיל ד׳ר ראבאק אונז כאטש אפצאלן מיט אזעלכע װערק װי ,ךער ײדישער *אײנ• פלוס א״ין מא״דער״נעם דענקען׳, קוריאזן פון דער יידישער ליטע• ראטור׳ און״- קורסן פאר דער ײדישער שפראך... אויף ענגליש. ער דינט געטריי דעם ״דישן לשון און נוצט כסדר אויס זײן השפעה לטובת דעם לאנד ,ײדיש׳. דאס איז זיכער א גרוים אוו װיכטיק פארדינםט. זאל עס אים פאררעכנט װערן: פאר מיר ליגט איצט א נײ װערק פון דעם אומדערמיד• לעכן און פראדוקמיװן ד׳ר א. א. ראבאק. דאס דאזיקע װערק (אויף ענגליש) טראגט דעם קוריאזן נאמען ,קוריאזן פון דער ײדישער ליטעראטו״ר*) און איז אנגעפיקעחעט מיט״ כל־טוב פאר דעם נישט-ײדישן לײענער: אינפארמאציע, שיחות־חולין, היכטא• רישע פאקטן, דערקלערונגען, באמערקונגען, אנעקדאטן, מאקםי. מען - בקיצור, א ים מאטעריאל װעגן דער ײדישערי שפראך, לי• טעראכור, פרעםע, טעאטער, דאס אלץ איז אנגעװארפן אין קורצע פאראגראפן, אויפזאצן און אפילו אײנציקע שורות, קורץ און שארף, אז עס זאל זיך דעם לייענער אריינהאקן אין קאפ ארײן, אן איבעריקער אנשטרענגונג און מי. איבערלייענדיק דאס בוך פון כאװל צו מאװל יאיבער 200 זײטן) זעגען דורכגעלאפן מײן מוח אײניקע פארגלײכענישן, װאס זאלן כאראקטעריזירן אט-דעם אוניקום אין דער פרעמד־שפראכי• קער לימעראמור װעגן״ײדיש. קודפ-כל: ,א באדעקער פארן לאנד ,ײדיש׳; װארום ס׳איז דאך א פאקט, אז כאטש דאס לאנד ,ײדיש׳ פארנעמט א חשוב ארט אויף דער מאפע פון דער אינ־ טערנאציאנאלער פע״ן-ארגאניזאציע צװישן ענגלאנד, פראנקרײך, אמעריקע, האלאנד, איטאליע און אנדערע מדינות און מדינהלעך, און כאטש עס איז פאנאנדערגעשפרײט איבערן גאנצן בדור-הארץ, װײכט די דרויסנדיקע װעלט אזוי גוט װי גארנישט מבח דער דאזיקער ,מדינה״. עס איז נאך א פרעמד, אומאויכגעפארשט גע- ביט פאר די פעלקער און ראסן, צװישן װעלכע מיר לעבן שוין א סך הונדערטער יארן. עם איז, למשל, רעכט, אז אין אן ענגלישער אנטאלאגיע פון די בעםטע דערצײלונגען פון פארשידענע ליטעראטורן, זאל מען מודיע זײן. אז די יידישע שפראך, איז ערשט אלט ארום סטנ (אדער 75) יאר, און אז איצט פארן אלע ײדישע שריפטשטע- לער קײן פאלעסט״ינע, בדי דארט קו״בר צו זײן ײדיש און צוריק אויפלעבן העבועיש. אבער בײ אונז גופא צװישן דער אסימיליר• סער יידישער אינמעליגענץ, הערשט נישט קײן קלענער עם-רארצות בנוגע יידיש. מיט עטלעכע יאר צוריק איז א זשורנאל, װאם די ײדישע אקטיארן אויף דער ענגלישער (אמעריקאנישער) בינע האבן ארויסגעגעבן, דערצײלט געװארן <אין צוזאמענהאנג מיט מארים שװארצס אויפפירן שלופ-עליכמס ,שװער צו זײן א ײד׳), אז״ שלום-עליכמם אמתער נאמען איז געװען ש. אבראמאװיטש אז געשטארבן איז ער סיט פופציק יאר צוריק און צװישן די װערק, װאס ער האט נאך זיך געלאזן, געפינען זיך: די קליאטשע, טוביה דער מילכיקער און מענדעלי מוכר ספרים. דאס איז נאר אײן בײשפיל פון א סך. בנוגע ײדישע הערט איר נאך די אידיאטישע באמערקונג, אז ס־איז א געמישטע שפראך, א זשארגאן וגלייך אנדערע שפראכן, און ענגליש מער פון ײדיש, װאלמן״ דאם נישם געװעןז; אז אין יעדן לאנד רעדן ײדן אן אנדער ײדיש וװי נאר ײדיש װאלט געהאט עטלעכע דיאלעקטן) און נאך אזעלכע עם דארצישע, נארישע און בײזװילי• קע באהויפטונגען און ארגומענטן. װאם װײסן די אלע װעגן דער ײדישער ליכעראטור, טעאטער, װיסנשאפט, פרעסע? אפילו יענע שפראכלעך-אפגעפרעמדע, װאס באטראכטן זיך פאר נאציאנאליס טיש ײדן, װאס קהלען זיך אין יידישע באװעגוננען, װײםן לחלוטין גארנישט, װי-נאר עם קומט צו יידיש און קוקן פון אויבן אראפ אויף די ײדיש־רעדנדיקע ברידער זײערע, װי אויף פארבלאנדזשעכע שעפעלעך, װאם האבן נאך נישט געפונען דעם ריכטיקן װעג. דערפאר האב איך לרתחילה א מראנט געטון, אז ד׳ר א. א. דאבאקס נײ װערק איז א מין ,באדעקער׳, װאס דארף דעם פרעמדן, דעם מוריכם, װײזן די װעגן און שטעגן *אין דעם לאנד ,ײדיש׳, אבער אן אנדער מחשבה האט מיר אונטערגעזאגט, אז ,מדרש קטן׳ װעט זײן פאסיקער און ײדישלעכער פאר די ,קור• יאזן׳, און צום סוף האב איך אויכגעקליבן דעם עפיטעט ,בל• בוניק׳, װערנדיק איבערגעצייגט, אז אט-דער נאמען װעט צום .ז1סננ1ס?] .4 ץנ1 6ץ11)סיו£)1,1 1!5ו1]0וץ!ס 165)ו3ס1־נ״0 (* ,1335*1 .106)1-1נ1וחגס