Literarishe bleter · 1933-08-25 · 34 (25.8.1933) · p. Seite 545

זײט 545 ליםערןזרישע בלעטער נומ. 34 (585) פון נחוס שסיל י? ג נם י # ר ן )*■םעדגעגעבן צים דדוק דידך ס. שאליט גימנאזיסטן. בײ די דאזיקע פאלקכמענשן בין איך געויען דער צאצקע, אבער אן אײגענער״ מ׳האט מיך ליב געהאט, און איך האב זײגעצאלט מיט דעמזעלבן: איך האב זיך געפילט פאר געפירס פאלקסטימלעך. אזוי װייט האבן זיי מיר געהאלטן און אן אײגענעם, אז שוין אכך יארן שפעטער, װען איך בין שוין אויסגעװען אויף דער װענט, *שטודירט אין פאליטעכניקום, האב שוין געהאט ביי זיי א נאמען פון א געבילדעטן און א שרײ■ בער, בין שוין אין שכיבל יארן לאנג ניט געװען, אפילו זיצנ־ דיק א צייט אין ראװנע, זיינען זיי דאך געקומען צו מיר נאך א נדבה אױף ״בדק-הבית׳ (מ׳האט געהאט איבערגעבויט די קלויז און דאס עטיבל>, אזױ װי *צו זייער א בעל־הביוז נון א ,שטאט׳. איך װיל ניט לייקענען: די זןןזיקע צוגעלאזטקײט און צוטרוי פון די פראכטע, ערלענע מענשן, האם מיר פארעאפט דעמאלט אםך שטאלץ. א נרט: איך פלעג גײן אין שטיבל, אבער די אמונה איז ביסלעכווייז אויכגערונען. איך פלעג נאך לייגן תפילין. אבער שוין םער פון גדלות און פון דרן־ארץ פארן טאטן, איידער פון ערלינער כונה. די איבערקערעניש איז פאוגעקומען אין מיר שטיל, נישט באמערקט, אבער דער אנהויב שטעקט אסך מער אין ״חטאת נעוריס׳ וכדומה, אײדער אין דער רעאל־שולע. שפעטער מיט יארן האב איך אין א צייט פון א שװערן גייכטיגן קריזיס זיך ארומגעזעהן, וזאם מיר האט זיך געפעלט, געפרװוט פארקנופן די איבערגעריסענע פעדים פון קינדער־יארן, אבער בשלמות איז דאס מיר ניט געראטן... אין דער רעאל־שול האב איך זיך געפירט דעמאנכטראטיװ־ ײדישלעך. דאם האט געשטאמט סיי פון נאטידלענער פאלקכטימ־ לעכקייט, כיי פון גדלות; םמאלענסקיס נאציאנאלע פראפאגאנדע (״חכעה מאמרי בקורת׳) האט זיך געלאזט פילן. דער דירעקטאר, די לערער האבן געװוכט, אז איך בין עפעם יידישער פאר אנ־ דערע יידן-גימנאזינטן. אבינל גוטמוכיג זיך געװיצלט דעריבער, אביסל געהאט דרך־ארץ. װארום א ״צאצקע׳ בין איך אין דער רעאל־שולע אויך געװען: אלע יארן ״פערװי אוטשעניק׳, און מיינע ״סאטעינענעס׳ פלענן גיין אין ״אקרוג׳ (צום קוראטאר פונם לערנראיאן) אלס מוכטער־זאנן. אין דער רעאל־שולע בין איך געװען, אקעגן אנדערע ײדן־גימנאזיסטן, עפים א מין אריינגייער, ניט קיין אײגענער. ס׳האט געהייםן בײ מיר אזוי: באמת זענען מיינע חברים זכריה זעכציקער און די שפה־ברורה׳ניקעם, מיין םביבה איז דאם שטיבל, שפעטער ציוניסטישע חברות; נישט מער: איך גיי אויף 5 שעה א טאג זיך לערנען אין אן אנשטאלט, װאס הייסט רעאל־שולע. איך בין פסיכאלאגיש געבליבן אין דערייידישער היים. דאס האבן געפילט זייטיקע אויך. אבער די רעאל־שולע האט מיר דאך זײער אסך געגעבן. דערהויפט דער למוד פון מאטעמאטיק און זיין אויסגעצייכנטער לערער פאװעל דאלגושין. דאס האט מיר געגעבן די נעװאוינ־ שאפט צו סיסטעמאטיק און מעטאדע, װאס, װי איך זע, פעלט זי אסך מײנע קאלעגן, װאס זענען אפשר פעיקער פאר מיר, האבן אבער קײן סיסטעמאטישקײט אין בילדונג ניט גענאסן, און האבן זיך דאריבער געלאזט פארפירן, א־ן טעארעטישן דענקען, אויף חקירה-און פלסול־װיעגן. גסשרינן פון עס־סן סוף 925(. נ * ס ע ר ק ו נ ג : אין רעם *רםיקי פון משה שןןייס װנגן נ. עפיפס *רכיװ *ין נופ. 32 דײס 512 שורה 21 נ*ך דעם ו*ץ ״ש*פן > ק*מיסיע, װ*ם ו*י קענען *ועין *ין וי *ויםיענדישע *ו־ ניװערםיםעס;־ סעיס .*ו מען ז*י ד*רס *ננעמען דו *ני• סיריענשן פיץ די סיסל *ילן סימ .ײדיפ איגסערריכס שפרעך; ויי שרײנן רעעענזיעס װעגן ,*שיל יבקס״. אויטאביאגדאפיע ק י נ ד ע ד ז/ 1 / סוף) די דאזיגע שליממזלדיגע נםיעה האט אבער געהאט א גרוי• םע פעולה אויף מײן גאנץ שפעטערדיג לעבן. דער מאטע, זעט אויס, האט זיך בארעכנט און זיך געמאכט א תכלית-פראגראם פאר מיר: די רעאל-שולע. מ׳האט מיר צוגענומען א געהויבענעם לערער. א שילער פון 7 קלאס רעאל-שולע <װי שװער און ביטער דאם הןט מיין טאטן נעמוזט אנקומעןו), און איך האב זיך אנגעהוייבן ״גרײטן׳. םלײם האב איך געהאט גענוג. דייקאנקורענץ, נישט געקוקט אויף דער נראצענט־נארמע, איז געװען קלײן ודער בעל-הביתישער גואד האט נאך בײיאונז אויף דדר גוײשקער רעאל-שולע גע• קוקח קרום>; און אין 1894, נאך דעם ערשטן עקזאמען בין איך ארײן אין דריטן קלאס רעאל-שולע. א שטיקל רעװאלוציע אין אונזער גראד איז דאס געווען, אבער אין די נאענכסטע שכנישע קרײזן, װי געזאגט, - האט ידאס געמאכט װײניקער איינדרוק, אײדער דאס אפגעבן מיר מיט ך יאר פריער צום ליסװאק דעם בעל-תני׳ך. מ׳האט מיך געשטעלמ אויף א נײעם װעג, איך גופא האב דאס אבער געמאן בלויז מיט אײן םוס. אלס ״גימנאזיכט׳ בין איך געװארן בײ ײדן א מין פריװילעגירטע פערזאן, עפעס א קנעפל; ס׳איז אױסגעקומען, אז איך בין שױן ממילא פריי פון ײדישקײט, פון מײן סביבה, מ׳דארף גאר קיין םאראיבל דערפאר נישט האבן, אזיי איז געװען דער מנהג. איך האב די טראדיציע געבראכן. צופיל האט אין מיר געשטעקט די יײדישע הי־ם, די סביבה, און ס׳איז געלעגן אין מײן האנןןר (אויך אין דעם סאטנסו. אז מ׳קאן זיין ״צו לײט און צו גיאט׳, אין רעאל-שולע און היימיש מיט פשוטע ײדן פון א גאנץ יאר. איך האב ניט פאםירט דאס העברעאיש-לייפנען; פארקערט:' אויפן 16 ילעבנם• יאר (דאס צװייטע יאר רעאל-שולעו האב איך ערשט געמאכט א חברה ״שפה׳נרווה״ צו רעדן העברעיש. דאס איז געװען מיין ערשטע געזעלשאכטלעכע אקציע. א הילפערי איז מיר גע• װען א לימװאק, שקאלניק, שוין אן עלמערער מעגש, א העברע• יש-לערער אין געשעל׳ם הויז. מיר האבן צונויפגענומען יונג־ װארג, געדונגען זיך אפילו עפעס א מיןי?אקאל, און אזוי ארופ א יאר אפגעמוטשעט זיך מיט ברעכן דעם צוגג, גערעט הויך אויף די גאסן, מ׳זאל הערן, אזוי לאנג װי ס׳איז אונז נישט נמאס געװארן. איך האב אפילו נישט פאכױט דאס גמרא־לערנען. נאך אכך שפעטער, אין די ככודענמישע יארן, חען איך פלעג קומיען אויף פרײ אהייפ, פלעג איך לעונעןי גמוא מיט דעם שטאט־ למדן, מאיר שןר, דעם שאופן קאפ און דעם שטאט־בורר. ס׳יאיז שוין, פאושכ״ט זיך, געווען אן אנדער לערנען, ^׳ער פון וויסנ־ שאפמלעכן אינמערעס, אײדער פון דער אלטער תמימות. איך פלעג נאך גײן א פרייעם שנת און שטענדיג יוכ• מוב מיטן טאטן דאװענען ״אויפן שט־בל׳. דאס ,שטיבי.', אגב, א מין טויבן־שלאק אויף דעם ״מגידס׳ (דוב־ביער מעןשעריצעוס) קלויז, חאט געהאט א כראדיציע: דארט זאל האבן געלערנט דער מעזשעריצער מגיד, און בײ זײנע פיסי זײנען געזעםן ר׳ זישיע אנאפאליער און דער ״רב׳ (ר׳ שניאור־זלמן םון ליאדי). דער ״שולחן׳ מיט אײזנבלעך באשלאגן, זאל נאך שטאמען פון יענע צײטן. אבער צו מיין צייט איזיואס שוין גארנישט געװען קיין חסידישע נעםט וחסידים האבן געהאט, יעדע כתה איר אייגענע קלויז>, דא האבן געדאויוענמ געמיינערע בעלי־בתים, צומטײל אײדעלערע בעלי־מלאכות. ערליכע פראסטע פאלקס־ מענשן, װאס האבן זיך אביסל געװיצלט אויף דיער ,פאניסקער טשערעדע׳, אויף די שװערע פרומע יידן םון דער קלויז און פון בתי־מדרשים. איך מיין, אז דידאזיגע פאלקס־סניבה איז מיר אסאך בײנעשטאנען צו םארהיטן אין מיר דאם םאלקסטימלעכע, איך זאל זיך ניט פאדפרעמדן גום שורש, אזױװיי אלע יידישע