Literarishe bleter · 1933-08-25 · 34 (25.8.1933) · p. Seite 544

ליטערארישע בלעטער נום. 34 (485) זײט 544 אנטלאפן דורך א הינטער־טיר. די ײדישע טעאםער־װעלט פין װארשע־נױ-יארק האט נאך נישט אײנגעשטעלט דעש געהעריקן קאנטאקט, אז יעדער אײנער םון די גרויסע ײדישע קינסטלער פון דא און דארטן זאל קענען געבן דעם םאקםימום, װאם זײ פארםאגן. דעריבער, װען מיר באגלײטן איצט ארוים דוד הערםאנען קײן אמעריקע זענען מיר נישט אינגאנצן זיכעי, צי אים װעם זיך אײנגעבן צו פארנעמען דארט דאס ארט, װאס ער דארף פארנעמען• װעט די ײדישע טעאטער־סביבה אין נױ־יארק אים אויפ• נעמען װי ס׳דארף צו זײן, װעט עד האבן די םעגלעכקײט אויך דארט, אין דעם דארטיקן ײדישן טעאטער, ארײנברענגען זײן פערזענלעכקײט, זײן נשמה-יתירה, זײן יום־טוב? מיר װינסשן אים און דעם דארטיקן יידישן טעאטער, אז דער זיװוג זאל עולה יפה זײן; דוד הערמאן, זײט געזונט און פארם געזונט! נישט זײן, װיבאלד אז מען קומס אהער אן אן אנםאםבל, אן דער דעה אײנצװוארצלען זיך אויף א לענגערער צײט. מען כאפט זיך ארײן בלויז מיט אײן פיעסע. שםוקעװעט מען צונײף באין־ברירה אײנם־צװײ א טרופע און מען דערלאנגט ״גאנגבארע״ ביליקע סחורה. אויך נישט נארמאל איז דער אופן, װי דאס ײדישע טעאטער פון אמעריקע נעמט אויף אונזערע ארטיסטן. דער ײדישער אמעריקאנער טעאטער האט שוין זײן טראדיציע, זײן שאבלאן, און לײכטער איז אים אויפצונעמען יונגע, נאך־װײניק צײטיקע טאלענטן, װעלכע אקלימאטיזירן זיך דארס לייכטער און װאקסן זיך פאנאנדער אין דער דארטיקער טעאטער־סביבה. אבער זעלטן״װען אן ארטיסט א פארענדיקטע פערזענלעכקייט קאן זיך אזוי לײכט איינלעבן אין דער דארטיקער ײדישער טעאסער־װעלט. מיר װײסן אלע גאגץ־גוט, װי אײניקע פון אונ■ זערע בארימטע ארטיסטן זעגען אהין געפארן מיטן גאנצן קנאק, זיך פארמאםטן אויף גאר ברײטס, און דארטן זענען זײ אײנס־ צװיי צעריבן געװארן, זענען קוים ארויס לעבעדיקע און לסוף— םשה בראדזזרזאן /?אדזש פון סרײץ אוי האהבהרײץ און מיט דער לעסשערונג דעם צלם גלײך צעבראכן, צעבראכן די פארגליװערוננ פון נוצרים בײן און קנאכן— צעשמעטערט אים - דעם צייכן און דעם סימן פון געװיםן, און גאר דער װעלט גצקינדיקט און געמאלדן: — ח ײ ב מ י ת ה ׳.׳. ׳. צעבראכן קרײץ צום האקנקרײץ, און ס׳האט מיס לעבעדיק, םיט זודיק בלוס געטון א פלײץ: דעם קאפ פון דעם געקרײציקטן געלענקט אױף לינק, אײן האנט — ארו-ף, אײן האנט אראפ, און פים גענאגלטצ צצבראכן, אויםגעדרייט אויף רעכט. צו א געפעכט מיט ראקנקרײץ אין אונזנרע פארסמטצ טעג עס יאנט דער קרײץ־טרענער אין װילד געיעג. די פיבסטערע באלאדע אין קרייץ — אין דעם געװיםן־צײכן פון די פעלקער — אין קרײץ אלײן פארװאנדלט איז געװארן קריסטוס: פארשװונדן איז זיין מענטש־געשטאלט _ דאס מתנת חלקו, און אפגעהילכט עם האט זיין קול במדבר — זײן רופן אין דער װיסטע, די זיפצן שװאכע, די תפילה־הױכן: ואהבת לרעך — כמוך! װאס איז געשען? צי זאל מען עם פארשװײגן — דער סוד איז שוין קײן סוד נישט, און װעגן דעם עס קראקען שוין די קראצן אויף די צװײגן - װאס איז געשעןז און װו ער יאגט— דער גוטער שװארצער יאר נאר װײם אים: ער פ־ייט און ברעכס זיך שיר דעם האלז און דאס נעניק אין זײן גאלאפ צו די יארהונדערטער צוריק.' װאם לאכט ער װאם—דער גוטער שװארצער יאר נאר װײס איםן באדײט זײן חיהשער געבריל, אז אויפשטײן װעט שוין קײנמאל נישט פאר מענטשלעכן געפיל דער מענטשן־זון, װאם איז פארפײניקט אין איעדערן םון אונז, אז אויפשטײן װעט שוין קײנמאל תחית המתיםז!! עס יאגט דער לעסטערער, דער פחדן און פאררעסער מיט מאראדערישן געזעץ, מיט אקסן — הערנער אויפן שטערן, חװק — טרײבנדיק פון זון און שטערן, און אום־בכדי אז אלדאס שרצישע זאל הערן, טוט ער מיטן האקנקרײץ אין דר׳ערד א זעץ, און שרײט מיט א שאקאלן־קול: — קרײץ־דאננעררר־װעטטעררר׳נאך־א־מאל: עס לעבע אונזער הער װאטאן - דער ג׳רויםער געץחו — א קרײץ־טרעגער, אן אײנער פון די נושאי הצלב, א פחדן - א פאררעטער אריינגעריסן האט מיט פינסטער זײנעם אין יארהונדערטער, װאם — שפעטער, ארויםטרומײטערט: — צוריק צו אלטע געםער: אזוי — באפעל און היתל־! און קרײץ, װאס איז געװיסן-צײכן פון די פעלקער, צוריקהאלט פאר די זינד, ער האס אװעקגעשלײדערט פאר דעם הפקר און דעם װינט, דעם קרײץ — דעם צלם אלקים דעם אפגעװצלקטן. עם גרילצט און גרוילט די חשובע גלגלתא־נאכט פון צװאנציקסטן יארהונדערט, און אין משונהדיקער נאכט האט װאנזיניקער קרײץ־טרעגער ארײנגעלאכט, פון אלע הײליקײטן אויםגעטון און אפגעזונדערט, אלארם סרומײטערט ער, באפעל און היתר: — קרררײץ-דאננעררר— װעטטעררר נאך אמאל: קרררײץ — דאננעררר — װעטטעררר!!!