Literarishe bleter · 1933-08-18 · 33 (18.8.1933) · p. Seite 532

ליםצראריש; בלעטער ניפ. 33 (584) זײט 532 װעגן א נײעו ^אמעדיע ם. םזאח, דע־ דירעקשו)־ שץ ונ־ ,־וירנער סרופע׳ ה>):ו םיך נעבעשן, א־ך זןל ם־ך באקענען םים •עקב ■־ענערם נ־ע ק¥• םעדיע .שםהה ■לאעעע׳ אק ש־־יבן ש*־ א־־ םלזיק. ־־ װי ער שארזיבערש םיך, װיל ער עשענען דעם קיםענדיק; םעז$ן םיש דעם דןזדקן ששיק א־ן דער ,װילנער ש־זשע׳. איך ה׳>ב םיך א—בע־גע־ כאשש ק-ין >ןשזאעק עי יעקפ ■־ענערן *ל הערן זיין װערק. איך עין םשש א־בעראשם נעװיןרן שין דעם נעזונםן היפןןר, װןןם שםרידלם א־רים שין דע־ קאםעד־ע. — גאנין >ןשש ליענען שאר םיר םחע־ים ז־ע־ע װערק. םען זאנש: אז םיזיקער האכן א נושן נעהער, דערי• בע־ זענען ז־ םבינים, בש־ט אריף שעאשע־־ששיק. ליידע־ ה>>בן אבע־ דאש רוב ש עםעם דעם קא־דינאלן שעלע־, דאם ז־ זענען נישש צינעשאםש שא־ דער בינע. די העלרן זענען ■אא־רענע, די םישיאצ־עם ציגעם־אבשע. די שעםע שעשש זיך שריז ארים אין ערששן אקש, די װ־שע־ריקע אקשן זעגען ציגעששעשעש אין דע־ום לאננװ־־ ריק. די שעאשערן קיק■ ששא־ק א־ױם נאך א גושן רעאערשיאר׳ און נישש נאר ב־ אינז בבלל אױ איצש א נדריםער םאננל אין נושע ■יעםעש אין בש־ש אין קאשעריעש. דע־יבע־ האב איך םיך ששארק דע־ש־־ש, באקענענדיק זיך ט-ט יעקב ■־עגערם ״שםחה שלאבשע׳, װאש האש אריף טיר נעםאבש א ששאדקן א־נדרוק. דאש א־י אשש־ די בעםשע ״דישע קאםעדיע (נאך שלרם-עליבם), װאש שש־ודלם טיש נעזונשן שאילקם-היםא־. די ■ארשרינען זעגען ט־םשערהאשש גע״ צ־בנש, ז־ זענען שילב־ושיק, די אקציע האלש אין ש*אניננ ביז דער לעצשע־ םעוש, די םישיאציעם װאקםן ארריש א־גאניש א־נע שון די צװ״שע. די ראדן זענען שא־ נושע אקשיא־ן, שאראן א־ט אין םעג״ לעבקיש ארישצילעבן זיך. ציליב שא־שידענע שעםים קאן א־ך נישש איבע־נעבן דעש פ־עבשיק־נראשעשקן םױשעש שון דע־ קאשעדיע. אבער א־נם קאן איך שריןזאגן: אז ״שםחה םלאבשע׳ איז לייט דער שש־רקשר־ שין די שענששע אשחישאלקששיםלעבע קאםעריעש א־ן דער ״רישער לישעראשיר. דאש שש־ק ם<רםאגש אלע טענלעבק־םן צו ־ת־ן דע־ שלאנע־ םין דער ־דישע־ בינע ם־ אי1 פרילן אין ם״ אויף יענער ז־ש יש. נישש ארםײשש איז איצש אזוי םארקאבש אין דער םיעשע אינזע־ ליבע־ חבר דרד הערםאן, װאם האש איבערנענוםען די רעזשי. װען םען קיםש ארר־ף צו אים, דר״ם ער זיך ארוש אין ז־ן לאנג־םלאנעלן באלאש, װאש שלאםפערט אים ביז איבער די שים. אין איז א־ך םבבד םיש םארציעש ״שםחה ■לאבשע״ אפשפילנדיק אל־ן אלע דאלן, און םאבם אונז לאבנדיק ביז צז ט־ערן. הענעך קאן א־שאג־אםיע םין אקשגםעלדש געררוקשע שעקששן ששאםען םין אק־ םענםעל־ן, 2) די א־נינעלע א־שאגראשיע װאלש שװערנעםאבש דאם ל״ענען אקשענםעלדם װע־ק, 3) אין די געד־וקשע םעקםשן זענען א־״ינעםאלן םיל נר״זן - א׳ן ידי םינקםלעך צו רעפ־אדוצירן דעם םעקשש װאלם םען נעדארשם נעבן א םאשאנ־אםישע ארישנאבע אץ 4) דער ג־עםםעד ט״ל אוישנאבעש פין עלםע־ע שר״בער אין ש־עםדע שפראבן װעין ארויםנענעבן םיש דער נ־ער ארשאגראם־ע. אם די ארנוטענשן זענען נאנץ ריבםיקע עש איז שיל נריננער צי ל־ענען אקשענםעלדן אין אש דע־ אויםנאבע װי אין ר״זענם ב־עםשאםאטיע. דע־ ערששער באנר איז דערשינען אין 1931. א־בער צװ״ יאר זענען אװעק און דער צװ״שע־ באנד איז נאך ניםש ארויש. ם־ר האשן, אז די א־בעריקע בענדעד װעלן אינניבן ארויש. אין דעם בוך װערט דער לעוער עםלעכע םאל נעבעםן צי ל־ענען ױדיצקים ארבעש ,״דישע א־בעם און ״דישער קאפיםאל אין דע־ ע־ששער העלשש שין 19-שן ׳ארהונדע־ט אין רושלאנר, װאש דרוקש זיך אין די היםשארישע ש־יםשן באנד 1 א־ויםנענעבן םון אינשםיםוש םא־ ״דישע קילטור ב״ דער איקרינישע אקאדעםיע שין ײיםנשאששן אין קיעװ׳ איבער צװ״ יאר זענען אװעק זינם דאס איז אפנעדרוקם נעװארן — און ם־ר האבן נאך אלין נישש געהערם. אז דער באנד שדישטן איז דעדשינען. , םעגםעלד םיש האם אין שנאה. ז״ן ש:אה איז נעװענדש קענן די קל״נע ק־עםער, טעקלערם, חלםנים, יארידניקעש, קרעשששערס, לױםט־םענטשן, װאבע־ערש, קאנט־אבאנדיםשן שדבנים א. א• װ. צו דעם א־בעשער באציט זיך אקשענםעלר טאלעראנש, שאל־ קיםשיש. אים ציט נישש צו דעד ארעםשאםש. םיש טיםע םיטפאם-ע באציט זיך אקשענםעלד צי דעש רעקלאם־־ט , צי דעש ״געװעזענעש׳, װעלבער װערט א־ו-םגעששויםן שין ז־נע םאזיציעם. מ• װינער דע־־ קלע־ט אקשענםעלדם םיטפאםיע צו דעם דעקלאםירטן טיש דעם, װאם אקםענםעלד דר־קש או־ם ד• אידעען םין דעש ם־שלבי־נער און אזײ װי די פאױצ־ע םין דעש םיםלב—גער איז נישש ז־בער, אזוי װי ע״ קאן בשדר א—בגעששיפש װערן שין וין ■לאץ אין װע־ן א דע־ קלאםירםע- — דעריבע־ םוז זיך שדין אקםענםעלר באציען ם-ט סישפאטיע צו דעש ״דעקלאש—םן׳. ט. װינער דיםקישירם אקשענשעלדם ששעלוגג צי די חשידים אין צו דעצ חשידיזש. דא ניש ע־ אינז א םאשע־יאליששישע אייש־ ט־ששינג םון דעם חשידיזם, — און א דערקלע־וננ שא־ אקשענ־ םעלחם אנטי־חשידישער שטעלוננ. װי טיר חאבן נעזאגט א ב־םל םחיע־, האש זיך אקשענםעלד באצרינן םים םא־אבטיננ צי חעש ״דישן לוםש־םענששן, םעקלע־, ק־עטשםע־ א א. װ. און אזוי װי אש די גאנצע טאםע איז נעװען חשידיש — איז שרין בטי־א אק־ שענםעלד נעװען קענן חשידיח אין קענן דעש חשידיזם. ם. װינעד האלש, אז דע־ חםידיזם איז נעװען דע־ח־יםש סא־שי־״ם אין די נ־ענעץ קאנטן דע־שא־, װאש ד• םברששע ״דן האבן דא־שן נע־ לעבש םין שטיגלע־״. ז״ע־ נאגצע־ עקאנאטישעח לעבן איז נעװען דו־בנעדריננען םיט שודדח אין טר־א — דע־־בע־ האש דע־ חבי■ דייש טיט ז״ן טישש־ציזש ז״ ז־ער ששא־ק ציגעצ־ינן. װינער גים אן א:א־ױ ש־ן דע־ םש־וקםיר םרן אקשענשעלדש ■יעבעש. װינער האלש, אז אקשענםעלדש םיעבעש זענען ״טיפישע בי־נע־לעבע שראני-קאםישע אחע־ םענשיםענשאלע םאםיל־ען־שם-ל;, ל־ים דעם נעשטאק אין טים א םך בא־אקשע־־ששישע ששר־כן םון דע־ רי־נדיקע־ :—אםע אין דע־ עלטע־ע־ א־יםקלערונג״, א־ע־ ״ז־נע סיעשעש געחערן צי דעב טין שרח־־ש-רי־נחיק־קאםישע םאשיל־ יען, נעםאלן אין א שצעגישע־ םא־ם׳ (ז־ט 39). װ־נע־ אגאליןיחש אריך דעם צייל, װאש אקשענםעלד חאש זיך נעששעלש טים ז־ן ש־־בן — און ע־ ששעלט דאש אנשקענן עטיננע־ש ציל םין שר־בן. אקשענםעלד האש נעש־יבן בדי צי ב־ענגען נוצן• עטינגע־ האש געש־יבן דערפאר, װאש עש נעסעלש איש צי ש־־בן. װינע־ םאר־ גל״בט אר-ך ד• השבלה״ליטע־אש״ אץ ־דיס אין אין העברע־ש אין װ״זש, אז די חשבלה־לישעחאטור אץ ״דיש איז געװען טער טעטםע־ ראםעגשםיל, לעבעריקע־ אין פילבאחער װי די ליטע־אטיר אץ העב־עיש, װינער דיענוטירט אויך דעם םשיל םון אקשענםעלדס שאס;. ט. ־ינער אגאלײזירט װ״טע־ אקםענםעלדש ״דער ע־סטער ״דישע־ ־עקרוט״. אין אש דעם קאסישל װערט גענעבן א נ־ינטלעכע אםחאנחלוננ װעגן דע־ ״־עק־וששינע״. װינער װ״יט אן די עקאנא־ ם־שע אץ םאציאלע םיבוח, ־עלבע האבן א־ויםנערוסן רי ״רעק־ו־ טש־נע״. ע־ װ״זם, װי די ״־עק—טשינע״ האש זיך אסגעשםינלש אין דעם ״־•שן םאדיקםליד, אץ אץ די שאשינגען סין אנדע־ע ״דישע ש־״בע־, דא ־ע־ש אדיך דישקיט—ט אקשענפעלדש ששעלונג צו אט דעח ■־אב״עם. נאך אש ד־ א־״נשירן נ״ש די פיעשע ״דע־ ע־ששער ״רישע־ חעקרוש״. אין דעם באנד ג״ט אייך א־״ן ״די נענאדטע װעלט״. דעד א״״נםיר איז נעשחיבן םץ ױד־צקץ אזרי װי אש די פיעשע אױ א:טי• חםידיש - ש־־בט דא ױדיצקי װענן דעם אנםשש״ן סין חשירױם אץ װענן אקטענשעלרש קאטף טיט אט דע־ באװענונ:. םיר האבן שוין ם־יע־ באטע־קט װענן װינערש טאטער־אליםשישער אױשש״• טשונג םון דעם חםידיזם — אט די אויםט״ששינג װע־ש ב־״טער אנטוױקלט סין א. ױדיצקץ• נאך ױח־צקים אר״נםיר קוםט דער טעקסט פין ״װע״ נענאחטער װעלט׳. צים םוף סון בוך קוםען בדיװ םון אקםענפעלד, סאקםיםיליעם אין םאםאג־אגייעם סין די שער״ בלעםער םון די ע־שטע אויםנאבעס םון אקשנםעלדם װע־ק. אין װינעיש עקםקורסיעש און באםע־קוננען אױ שא־אן װיכטיקע״ הים־ טא־ישער אין ליטע־אװישער םאשע־יאל. די ■יעסעט זענען נערריקט טיט דער נ״םטע־ ארטאנ־אפיע שוץ אן די לאנגע שלוש־אוחױח. ם. װינער םאטיװירט דאם ד־וקן לויט דער נ־םשעד א־טאנראםיע אץ נישט ט־ט דעד א־נינעלער א־טאנ־אםיע (װי עש האש נעטון ר״זען אין ז״ן אויבנדערםאנשער כדעשטאםאטיע.) םיט דעם, 1) װאם םען איז נישט זיכער, אז די