Literarishe bleter · 1933-08-18 · 33 (18.8.1933) · p. Seite 527

זײט 527 ליםערארישע בלעטער נומ. 33 (484) פו; נחום שטיפס אװטאביאגדאפיע די קינדער און ױגנט־ייװן איבטרםעג&בן צ1ם דרוקן :גלס ערשםן ס7$ ד>רך ם. ליטװאק האט געמאכט אויף די שכנים: מ׳האט מײן חבר יאסע- לע פארזאגט, ער זאל זיך מיט מיר מער ניט שפילן. אסך װײ־ ניקער אײנדרוק האט נעמאכט מײן אנקומען שפעטער מיט איאר 7 אין דער גוײשער רעאל־שולע. דעם ליטװאק האב איך צו פארדאנקען מײן תנ׳ך־אין• העברעיש-קענטניש. איך בין יענע יארן געװען א זעלםענער מתמיד, גאנצע נעכט פלעג איך חזרן תנ׳ך, אםך קאפיטלעך גע־ קענט אויף אויסנוזײניק. צו 12-11 יאר האב איך שוין געשריבן ,שײן׳ העברעאיש, ר ה. מליצה. שפעטערי בין איך אנגעקומען צום לעצטן מלמד רײ-עם, פיניע קארעצער. בײ אים האב איך זיך באדארפט פארפולקוםען אין גמרא. פיניע קארעצער, כאטש א װאליגער ײד, איז שוין אויך אבער געװען געכאפט אין דער מעשה: אויך א בעל־דקדוק און א שטיקל חקרן. ער האט מיט אונז, חוץ גמרא, אסך ועארבעם אויף דקדוק ודערהויפט ״מסלול״), אויף שרייבן העברעאיש, געגעבל צו לייענען די נײע העברעי־ שע לימעראטור, געיערנט מיט אונו דעם רמבמ׳ס ״מלות ההגאון״. דא האב איך זיך צוערשטן באקאנט מיט מאפו, די לעװענזאנס, י. ל. גארדאן, פרץ סמאלענסקי׳ן, גאטלאבער, ברוידעם א. אז. װ. צו 13 יאר בין איך שוין געווען אן אננעלײענטער אין דער העברעישער ליטעראטור, אלײן געשריבן, געװען בארימט םאר ״א כתבא־רבה*. צו יענער צייט האב איך, דוכט זיך, גענומען איבערזעצן אויף העברעאיש דינעזאנס ״אבן־גגף״, װאס איך האב געקריגן ערגיץ בא א פאקךטרעגער. דער באגריף ״ײדישע ליטעראטור״ האט נאך יענע צײט פאר זיך אין ברײטערע קרייזן ניט עקסיסטירט. איך געדענק בלויז, װי דער שכן, װאס האט ביי אונז געװוינט אין אן אל־ קער (מיר דיאבן שוין דעםאלט געװאוינט אין אן אײגן הויז אין דער שמאט>, האט געשלינגען ״זשארגאנישע״ ביכלעך. א אינטע־ רעםאנט פארל איז דאס געװען, - דער שכן ישעיה מלמד און זײן װייב סאסי. זיי האבן געשטאםט פון א משכיליש שטעטל אלעקסאנדרייע נעבן ראװנע, אלעקםאנדריער משכילים האבן שוין א צײט פריער געהאיט א שטיקל נאמען, זײ האבן געמאכט א העברעישע ביבליאטעק; ביכער האבן זיי צומטײל געקריגן פון די ״פעטערבורגער״ ״מפיצי השנלה״. ישעיה׳ס עלטערער ברודער, א פלאמפײערדיגער משכיל, מיט א ״פען״ אין האנט, איז כרי אװעק קיין אמעריקע, געװארן דארט א ״רעדאקטאר״ פון א ײדישער צײטונג. ישעיה גיופא איון זײן סאסי זײנען געװען פראכטע פאלקס־מענשן, ער האט געארבעט אלס מילנער אין א ״מארעמ׳אן״ (א מאדערנע מילימיט װאלצן• םאר 3 רובל מיט א האלבן פוד קארנמעהל א װאך. בײדע הויכע, געזונטע, פריילע• כע, איז זייער בעסטער פארגניגן די פרייע צייס געװען צו ליי־ ענען יידישע ביכער: אויף שבת, יום־טוב האט געמוזט זײן א ראמאן, אזוי װי חלה אדער קדוש, און דוקא א נראבער, אין 5 טײל, װאס מ׳האט גענומען פאר 5 קאפיקעס נוץ-געלט בײם פאקנטרעגיער. (דאם איז געווען ניט קיין קלײניגקייט בא ארעמע מענשן) געלייענט האבן זיי װי קינדער, געשלוננען, םארליבט, געריסן איינס ביים אנדערן דאס בוך פון די הענט, פארגלויבט אין אלץ, װאס ס׳איז געשטאנעין אין שמ״ר׳ס, בעקערמאנס ״שא- פונגען״ (אמעריקאנער פראדוקציע> און װי זיי הייסן נאך, פלעגן רעדן מיט התפעלות פון די ״העלדן״ אזויװי פון לייב־נאענטע, נאר שענערע, געהויבענע מענשן. (אין זכרון איז מיר געבליבן עד היום דער נאמען פון אזא העלד ״אלימפיא״). אמאל כלעג איך זיך אויך צוכאפן צום ביכל, אביער ניט ערנסט <מײן משכילישע גדלות:>. דינערע ביכלאך פון דעמזעלבן שניט פלעגן לייענען אונזערע דינסטמיידלעך אויך. װען איך דערמאן זיך דאס דאזינע פארל אויסגעצייכנטע פאלקסכענשן, זע איך ערשט, דואס םאר אן אויסגעצייכנטן עולם לייענער, אן ערלעכן, א גע־ טרייעם, מיר האבן פארמאגט יענע צייט, מיט 40-30 יאר צי־ ריק. און װיפיל די שונד״ראמאנען און זייערע שרײבערי האבן אייפגעטאן צו שאפן בײ איונז אן עולם םאר דער מאדערנער ליטעראםור. איך בין געבוירן דעם 17 נאװעמבער (אלטן סטיל) 1879 אין דער שטאט ראװנע, װאלינער גובערניע - בײ עלטערן פון דעם ארעם־בעלי־בתישן קלאים. מײן פאטער, יונה, האט געשטאמט פון א שטעטל װארקאװיטש (װאלינער גוב.); אין דער ױגנט האט ער זיך אװעקגעלאזט פון זײן שטעטל קײן אדעס. צו דער שטעטלשער גמרא אױ אים צוגעקומען השכלה, רוסיש און פריי- דענקעריי (ער האט געמוזט זײן א לערער אין אדעם>. געבליבן איז ער בעלי־בתיש בײ ײדישקײט, אבער קורץ געקלײדט, ניט סאנאטיש בכלל, און ער האט שוין געהאט אנדערע באגריפן װעגן לעבן, װעגן קינדער-דערצױנג; אים האב איך אסך צו םארדאנקען מיט מײן בילדונג. די מאמע, פעסייע ע״ה, האט גע־ שטאמט פון ראװנע, פון א פאמיליע פארגאמין, א פראכטעי ײדע- נע, אבער ביי איר אין שטוב האט זי אויך געזען י עפעם בע־ סערס, אײדער אין גארן ארום: איר פאטער (מײן זײדע, נחום פארגאמין), איז געװעין אײנער פון די ערשטע לערער אין די ,קאזיאנע״ דוסיש־״דישע שולן; נעלערנט האט ער דארט, אגב חײ־אדם און בכלל יידישקייט, א פרומער ײד, אבער זייינע קינ־ דער האט ער שוין געגעבן א װעלטלעכע דערצױננ; זיין א זון, מאנעם, האט געלערנט אין ראװנער רעאל־גימנאזיע (צוזאמען מיט װלאדימיר קאראלענקא), נעװארן זגםעמער דאקמער זאין בעלאצערקאװ, קייעװיער גובערניע)! װעגן א צװײטן זון גײט ארום א פאמיליע־לעגענדע, אז ער האט געזאלט װערן ״דער גרעםטער פראפעםאר״, האבן זיך קאלענן אין אים מתקנא געװען און האבן אים געסמט. צו דער צײמ, װען איך בין געבוירן געװארן, איז מײן טאטע געווען בירברויער אין מיכליע ביי םלאװאוטיע; דוכט זיך, בא די פרומע נעװיסע שאפיראס. שפעטער איז ער אריבער אויף א שטעלע אין א ברויז (ביר־זאװאד) אין ראװנע בא אלכסנדר זעף (פאטער פון סעװ, אײנער פון די װאסכאד-רעדאקסארן). אין ברויז איז ער געװען אלצדינג: ביר-קאכער, בוכהאיטער, קאםי־ רער א. א. װ. נאר געהאט האט ער דערפון וזײניק. פרגסה איז געװען בצמצום, אלע צװיי יאר איז צוגעקומען א קינר, אבער פאר קינדער-בילדונג האט מען זײער אסך געזארגט. איך' און אנדערע ברידער האבן געלערנט בײ די בעסמע מלמדים ודרדקי, רביבח און גמרא), געװים נישט נאך די עלטערנס מיגלעכקײטן. דער ברײז איז געװען הינטער דערי שטאט, געװוינט האבן מיר תחלת אין אן אלקער אין שטאט; שפעמער זײנען מיר יאריבער אין ברײז, און מיט דער פור, װאס מ׳פלעגט צעפירן דאס ביר, פלעג איך פארן אין חדר און צוריק אין רעגנם און איןיסרעכט. ביז א יאר 8 האב איך געלערנט בײ א דרדקי, שפעטער בײ א רבובוה-מלמד (חומש). צו דער צייט האט דער טאמע אויפ־ געטאן די ערשטע רעװאלוציע אין זײן נראד: מיך אפנעגעבן צום ,ליטװאק״ ױשראל װאזשינםקי פון בריסקו לערנען תנ״ך און גמרא. ם׳איז געװען, דוכט זיך, דער איינציקער מלמד אין שטאט, װאם האט געלערנט מיט קינדער סיסטעמאטיש תנ״ך און דקדיוק. א םרוסער ײד, אבער א בעל־תנ״ך, א מדקדק און א ״סליץ״ (געשריבן קארעספאנדענציעם אין ״המליץ״), האט אים שטאט געהאלטן פאר אן ״אפיקורס״, און די קינדער, 'װאס מ׳האט צו אים אפגעגעבן תנ״ך לערנען גופא איז שוין נעויוען איביםל אראפ פון װעג, װעי שסועםט שוין דקדוק, - פאר פארםאלענע. איך געדײנק זעהר גום דעם איינדרוק, חאם מיין אנקומען צום •> זע רעם *רסיקל ,דער *רניװ שין נחום שס־ף־ סין משה ע*יײז *ין די ם*ריקענימערן ״ייםערעדישע ניעסער־. — דער םר*נמענם םין ססישיס *װס*ני*נר*סיע, װ*ס װעיס ר* גע־ נר*כס, נעמס *רום דעם *ערי*ר ניזן י*ר 1897, װען ס׳איי ס*רגעקימען דער ערשסער ניוניסםיסער ק*ננרעס *ין נ*זעי. שסיף *יז ר*ן *יס געױען קרוב 18 י*ר. — דער סר*נמענס װערם נישם *ינערנעחזרם *ין די *נדערע שסיםם *ײס*ני*גר*פישע נ*סיען (װעיכע זענען ס*ר*ן *ײניקע).-נעזעעס םון נ. ששיסס נתנ-יד. — רעד•