Literarishe bleter · 1933-08-18 · 33 (18.8.1933) · p. Seite 526

ליטערארישע בלעטער נומ. 33 (484> זײט 526 נישםו ם׳קומש אבער, װײזט אוים, א צײט, װען די געשיכטע שםעלט דעם ײדישן פאלק אן אולטימאטום: אדער לעבן װי אלע פעלקעי אדער שטארבן, װי דאם האבן שיין אין דער גע- שיכטע געטון נישם װײניק פעלקער, אפשי נישם קײן קלענערע מױחםים — פון ײדישן פאלק. די צװייטע טרייםט, אז די ײדי״ שע קולסור און די יידישי שפראך װעלן יערנפאלם זיך נאך לאנג האלטן און פאר אייביקייט קאן קיינער נישט גאראנטירן, איז, פארשטײם זיך, שוין גאר קיין טרײסט נישט: לאנגיא יקע גםיםה, לאנגזאמעם אײםגײן איו טויזנט מאל ערגער ביטערער און פינסטערער, װי שטארבן פון א הארץ-שלאג. די אסימיל ציע צעפרעסט נישט נאר די קלײנע קיבוצים פון פאריזש, בײםל. איטװערפן, לאנדאן און אנדערע שטעט, װוהין ײדן װערן פארװארפן; זי צעפרעסט אויך די גרויםע קיבוצים אין אמעריקע, װו מיליאנען יידן זיצן נישט נאר איי• נעד נ ע ב ן אנדערן, נאד אײנעד א ו י ף דעם אנדערן, און זי מאכט אן גארנישט קיין קליינע חורבות אויך אין פוילן, אין דער דאזיקער מעם ־אפאליע׳פעסטונג פון יידישן נאציאנאלן לעבן. פאר די לעצםע צען יאר האט זיך דער פראצענט ײדן, װאס האבן אנגעגעבן יידיש פאר זײער מוטער־שפראך, םארקלענערט אויף צװאנציק פונקטן. און װפסען האבן מיר עס דא פארלוירןז דעם ײנגן דור: מען קאן פאלן כורעים פאר די, װעלכע גרינק שולן אין פוילן״ בריםל, ניו־יאיק און קובע; מען מוז באװוגדערן זײער אידעאליזם, זײער אפערװיליקײט, זייער איבערמענטשלעכע איבערגעגעבנקײט דער מאדערנער ײדישער מאסן׳קולטור. מען מוז אבער נישט פא־מאכן די או גן און מודה זיין, אז קײן פאלקם׳באװעגונג איז דער ײדישיזם נישט געװארן; די פאלקם־מאסן האבן אים נישט ארומגעײננלט מיט דער ליבע און באגייםטערונג, װעלכע מאכן שטארק די הענט פון די קעםםער און געבן צו מוט און גלויבן אין אײגצנער ציקונפט. ריכטיקער געזאגט, די ײדישע מאםן האבן נישט דערפילט אינם ײדישיזם יענעם אידעאל, װאם גאראנטי־ט דעם קױם פון פאלק, װאם פירט ארויס אויף א װעג פון אויםלײזונג. איז די פארטײען, פאר װעלכע ײדישע קולטור איז די פינפטע ראד אין װאנן, פארן זיי זיך װײטער און טוען זיך זײערם. האבן מיר אבער א גרויסע אינטעלינענץ, װעלכע לעבס נאר מיט יידישער קולטור, זעט נאר די יידישע שפראך און דאס ײדישע בוך, האט ז ך אײנגערעדט, אז דאס איז דער אנהויב און סוף פון ײדישן לעבן — און פלוצים דערזעט זי, אז דער דאך פאלט אײן, מאכט זי א געװאלט; פלוצים דער• שמעקט זי, אז ם׳ברענט אין דעם אדער יענעם װינקל און זי רײסט אויף זיך די האר, װאם מען לעשט נישט. מען לעשם נישס, װײל דאס פ;.לק האט גרעסערע דאגות, האט טיפערע זארגן; װייל דאס פאלק שטײט פאר א תהום, װאס דראט אים אײנצושלינגען, װײל נאך קײנמאל אין דער ײדישער געשיכטע איז די סכנה םון אונטערגאנג נישט געװען אזוי גרױס, װײל קיינמאל איז די אינעװײניקסטע שװאכקייט, דעזארגאניזירטקיים, פארלארנקייט פון די ײדישע מאםן נישט געװען אזוי גרוים, װייל ס׳א־ז געשטעלט דעם יידישן פזולק דער גרויםער היססא• רישער אולטומאטום: אדער לעבן װי נארמאלע פעלקער אדער שטארבן. איך מאך נישט קײנע אײםפירן: איך האב זײ נישםן איך רוף נישט אין ערגעץ, װײל איך װײס נישט װוהין; עס זענען בײ אונז פאראן צװײ פארטיקע תשובות - בײדע בא• פרידיקן מיר נישט: אין אײן לאגער האט מען םארלוירן דאס ײדישע פאלק; אין צװײםן שאפט מען א שבט, װאק •דארף פארבײטן אדער םימבאליזירן דאס ײדישע פאלק. זענען דאס געװען די לעצטע אוצרות פונם ײדישן נעטא, װעלכע מיר האבן מיט ליבע און איבעי־געגעבנקײט צונויפגענו• מען און צונויפגעט־אגן. אבער די שאפעס, אין װעלכע מיר האבן די אוצרות פאישלאםן, באפרוכפערן נישט קיינעם און שאפן נישט גארנישט. מיר האבן אראפנעריסן די װענט פדן געטא, צעבראכן די צוימען, װאס האבן אינז אפגעטײלט פון דער ארוסיקער װעלט. און דערמיט אפשר צעבראכן אויך יענע .אפנעטײלסקײט, יענע איזאלירטקייט, יענע מ־רגה פון בלײבן בײ זיך און מיט זיך, אן װעלכע ס׳איז בכלל נישטא קײן אײגן שאפן, קײן אײגענע טרוימען, קײן אײגענע קולטור. דערװייל האס אונזער םארערנע יידישע קולסור נישט געװונען קײן אײן אינטעליגענט פון די אלע שוין־ארויםגע• שטויסענע און ערב־ארויסגעשטויסענע. און אפילו די בעםטע פון זײ, װעלכע האבן שוין צוריק מיט יארן געפילט די אנקימענ■ דיקע קאטאסטראפע אי דייטשלאנד און נישט נאר אין דייטש• לאנד און האבן זי ממש פארויםגעזאגט און האבן געזוכט און זוכן עד הױם ערלעך און מיט אלע פיברען פון זייער נשמה א װעג צום אײגענעם קװאל, א װענ צו דער פאלקם׳נשמה, א װענ צו ױך, אפילו די דאזיקע אײדלסטע און פילבארםטע האבן העכםטנס געמאכט א קאםפלימענט אונזערע אנשטרענגונגען, אבער אלײן זענען זײ געבליבן א־ן פרעמדן לאגער, העכסטנס האבן זײ זיך באהעפט צום היםטארישן יידנטום, אבער נישט צום ארגאנישן ײדנטום. ארגאניש יידנטום? א־ז נאך דאם גלות־ײדנטום ארגאניש •' איז נישט איבערגעבראכן געװארן די ארגאנישע ליניע אין דעם טאג, װען דער ערשטער משביל האט פארלאזט דאם גטא, האט פארלאזט אונזער אײגנארטיקע שטאאטלעכע ארגאניזאציע, װעלכע האט געראטעװעט פ־ן אונטערגאנג, האט צעבראכן אונ• זער מ ל ו כ ה־רײף, װעלכע האט צונויפגעשמידט און צונויפגע• העפט און געשאפן געהײם, א באדן, א באזע אויך פאר אײגן לעבן. אײגן שאפן, אײגענע שפדאך און אײנענע קולטור? האבן מיר געשאפן אין דער מאדערנער ײדישער קולטור די אטמאםפער פון אן אײגענער ה יי ם, פץ א פ א ל ק ס ה ו י ז אױפן ארט פון גאטס-הײז, װאס איז געװען אין געטא, דער צענטר און די טרײסט פון פאלק ך האבן מיר געשאפן נײע ארגאניזאציע•פארמען,נײע צוזאמענהעפט-קניפן, נײע היים-געפ־לן, נײע נעסטן פון גלויבן און טרײםט, פון גלויבן אין א־יגענער צוקונפט. פון נײער סרײםט אין קאטאסטראפע־צײםן? לאמיר זיך נישט נארן — םיאיז נישט נאר א פראגע פין שפראך; סיאיז א סך א ניפערע און שװערערע פראגע. ם׳איז א פראגע פון א באדן אונטער ד־ פיס, פון א ה יי ם, פון אן א יי ג ע נ ע ר היים, פון אן ארגאניזאציע־פארפ, װאס בינדט צו• נויף אץ שמידט צינויף. גרענעצם אפ און סיילט אפ. לאמיר זיך נישט נא־ן — די אסימילאצ־ע פרעסט אונז אלע אויף; ריכטיקער זי צעפרעכט אונז און פרעסט נישס אײף ביזן םוף; זי דעזארגאניזירט דאס פאלק, צעברעקלט עס, צעשפאלט עס אין שטיקלעך און פ־צלעך, שאפט א דור־הפלגה פון שפראכן און קולטורן, פון א־נטעיעסן א ן טענדענצן, פון בענקשאפסן און חלומות, און דאם אלץ מיט אונטערגעהאקטע פליגלען, נישט ב־זן גרונט, אײבערפלעכלעך אפגעריסן פון זיך און נישט צוזאמענגעװאקסן מיטן ארום; הינקענדיק אייף בײדע פיס, אויף דעם אײגענעם און אויף דעם פרעמדן; א צושטאנד פין שטענדיקן אייביקן ביןיהשמשות, נישט טאג און נישט נאכט. כ׳בין זיך מודה — פאר מיר איז דאס נישט קייןטרײסט: ײדן אסימילירן זיך נישט: דאס איז דאך סאקע דער גרויםער אומגליק 1 ײדן לעבן נישט און שטארבן