Literarishe bleter · 1933-08-11 · 32 (11.8.1933) · p. Seite 518

ליטערארישע בלעמער נומ. 32 (483) זײם 518 ז?םן ז'?בזזרצ71"ג '׳ 7;י?:ע וועגז לגריסטי אויף דעד ײדישער ביבע רומעגיש. אויף זײער צרשטער נארשטעלוננ האט זי געהערט אײנער פון די דעמלטיקע בארימטע געשעפטס-פירער אין ײדישן טעאטער שאץ-קאנאן. ער האט געזוכט זינגער. אזוי װי זײ האבן גצקענט גוט דײטש, האבן זײ זיך געלאזט פון אים צורעדן איבערצוגײן אויף דער ײדישער בינע, זזו מען האט דעמלט גערעדט מער דײטש װי יידיש. זי איז געװארן א פרי- מאדאנע אין פארשידצנע ײ. ישע טרופעס און זיך באזונדערם אויסגעצײכנט אין גאלדפאדען־רעפערטואר. אין 1913 איז זי זיך פונאנדערגעגאנגען מים איר מאן און אנגעהויבן אלײן ארומפארן מיט פארשידענע װאנדער-קאלעקטױון איבער רופלאנד. זי האט אויך געשפילט אין די טרופעם פון יוליום אדלער, אכתר רחל קאמינסקא, ראפעל, פישזאן, סעס אדלער א. א. נאך דער אקמא■ בער-רעװאלוציע איז זי פארבליבן אין ראטנפארבאנד און געשפילט איבער די פאו־װארפנםטצ װינקעלעך פון אוקראינע. דעם 1־טן אפריל 1931 איז זי קראנק געװארן (אין שטעטל כמצלניק װיניצער געגנט). א טאג כ-ארן טויט (דעם 5־טן אפריל 1931) האט זי איבערגעלאזמ דעם אקטיאר פעדערעכקא א צװאה, מען זאל' זי מקבר זיין (כאטש זי האט זיך ניט םגייר געװען) אויפן *ארטיקן ײדישן בית-עולם, וױיל כמעלניק איז א ײדיש שטעטל/ װו ס׳קומען אפט ײדישע טרופעס, װעט אפשר אמאל א ײדישער אקטיאר באזיוכן איר קבר. דער זעלבער אקכיאר'האט איר אויך געשטעלט א מצבה. געשטארבן איו כריכטעםקא, װי עס פאכט פאר א יידישן אקטיאי, - אין גרויס נויט און ארעמ• קײט, אין פרעמדע תכדיכים. יאנאם טורקאװ האט אויך פולשטענדיק דורכגעלאזט איי• ניקע קרייכטן, װאס האבן נעשפילט אויף דער ײדישער בינע, דהינו: 1) אדאלף לינק. א דײטשער אקטיאר. דעם 14־טן יאנואר 1918 האט ער מיטגעשפילט אין אדלערס גרענד-טעאטער אין ניו-יארק אין דער אויפפירונג פין הויפטמאנס *די װעבער׳. אפנים, אז קײן גרויסן דערפאלנ 4האט ער נישט נעהאט, װײל ער האט זיך לאבג אויף דער ײדישער בינע נישט געהאלכן. ׳2> װאמפירא לעאנצםקא, געבוירן אין בוקארעשכ, זי האט דארט געעפילט אין נאציאנאל־טעאטער. אין 1907 איז זי געקו■ מען אין אמעריקע, האט דא געשפילט אויף רומעניש און נישט האבגדיק קיין גרויסן דערפאלג, האט זי אנגעהויבן צו שפילן ײידיש. זי איז אויפגצטראטן אין מאליערם * ״דער קארגער״ און אין ריכארד פאסס פיעסע ״שולדיק׳.' אויך איר שפילן אויף דעד ײדישער בינע האט נישט געהאט קײן אריכת ימים. 3) גרעטא מייצר. נעבוירן בעיך 1886 אין דעטזי, אן האלט, דײטשלאנד. פאטער - א דייטשער אקטיאר. שוין אין עלטער פון 14 יאר האט זי זיך באטייליקט אין שילער-טעאטער אין בערלין, דערנאך אין לעסינג טעאטער. איז געװארן א בא• קאנטצ דײטשע שוישפילערין און אנגעהויבן גאסטראלירן איבער דײטשלאנד, עםטרײך און האלאנד און לפוף נעקימען מיט א דייטשער טרופע אין אמעריקע. דא האט זי נעשפילט אין ניו■ יארקער אוירװינג פלײס טעאטער. באלד נאך רער מלחמה איז די דייטשע טרופע זיך צעפאלן, און גרעסא מייער איז גצווען צװישן די, וועלכע האבן געפרוװט זייער מזל אויף דער יידישער בינע. זי איז ארײנגעטדאטן אין שװארצס קונסט-טעאטער און דעבױטירט דעם 4-טן יוני 1920 אין איבםענס ״ראזמערסהאלם׳. באלד איז זי אריבער א,־יף עכט-ײרישע ראלן. אזוי האט זי גע־ שפילט ״פצסעניו׳ אין יעקב גארדינס *״גאמ, מעניטש אין טייװל׳, ״עטיע״ אין ״קרײצער 'םאנאטא׳* זי פלעגט אין די פיעםעס אויף א גאר אינטערעסאנטן אופן זינגען יידישע לידצר. זי האט זיך אויך *אויסגעלערנט דעקלאמירן פארשידענע ײרישע לידער. זי איז געגאנגען נאך א שריט וזײטער: זי האמ זיך אויםגעלצרנט בײ א ײדישן אקטיאר לייענען און שרייבן ײדיש- א זאך, װאס עם קענען נאך ביזן היינטיקן טאג נישט א םך געבוירענע ײדישע 'אקטריסעס. אין איר רעדן ײדיש האבן זיך געפילט נאר זײער לייכטע שפורן פון דײטש. שפעטער האט זי גאםטראלירט איבער 'דער יאנאם טירקאװ טוט זײער א װוילע ארבעט. אלס אינטע־ ליגענטע־ ייניש״ר אקטיאר פארשטייט ער, או עס ליגט אויך א חוב אויף א ייויש שוישפילער צו דינען דער יידישער בינע נישט נאר אויף די ביעטלעך נאר א-יך אויף אלע אנדערצ גצ־ ביטן, ײעלכג האבן א שײגות צום טעאטער. ז. טורקאװ פאר־ עפנטלעכט פין צײט צו צײט אינטערעסאנטע ארטיקלען איבער פארשידענע ײדישע טעאטער־עניניכ. לעצטנט האט עי־ אין ״ליטעראיישע בלעטער׳ (48, 1932.) אפנעדרוקט אן ארטיקל א׳נ ״קריסטז אײף דצר ײדישער בינע״ אין דער הקדמה צו זײן ארטיקל באצײכנט ער אליין, אז די טע־ מע איז זייער א ברײטע אין זי דינט אים פאר א גרעסערע אר־ בעט, וועלכע ער גרײט צום דרוק. אין זיין ארטיקל גיט ער נאר אײניקע עפיזאדן אין בעט, װער עם האט, זאל צוגעבן הוספוית. איך בין אים םוחל, װאם, נאטש ער האט גענומען במעט אלע זײנע ״העלדן״ פונם ער לטן באנד פון מײן ״לעקסיקאן פון יידישן טעאטע־", פינדעםטװעגן, האט עי נישט אנגעגעבן קײן קװעלע. סוף בל סוף האנילט עס זיך נישט װעגן מײן כבוד, נאר װעגן געשיכטע. קודם־כל עטלעכע קארעגאציעס צו זײן ארטיקל: 1> װײנגאלד האט נישט געהײכן פאיציא, נאר ײאיקא. 2> ראוײנסקי הייסט באמת פראנעק רואינסקי. און איצט אביסל איינצלהייטן װעגן רואינסקין: ער איז א פאליאק פון גאליציצ, האט גצדינט אין דער עכטרײכישער ארניי אלס אפיציר. געײעןאפארוטשניקאין מיליטער־ארקעכטערס. רעדט און שרייבט גוט העברעיש. קײנער האט נישט געװוכט, אז ער איז א קריסט, װײד ער פיעגט שפילן גראד עכט־ײדישע ראלן, װי למשל בצלאל יאפאפארט אין יעקב גארדינס ״שחיטה״. בכלל א קאמפליצירטער טיפ. פכח פלעגט ער זיך אנדינגען אין א ײדישן רעסטאיאן אין עכן פסחדיקע מאכליס. צו דער זעלבער צײט איז ע- געװען א פארביסענער אנטיכעבימ און פלעגט עס דייטלעך ארו סזאגן אין זיינע שמיעסן מיט קאלעגן. אין מלחמה־ צײט איד רואינכקי געװען א דירעקטאר פון א ײדישער טרופע אין אוקראינע. ער איד א לענגערע צייט געװען פארבונדן מיט א ײדישעי אקטריסע, און, לויט אירע אינפארמאציעס, האט ער אויפגעגעין די בינע אין פארנעמט א פאראנטװארטלענע שטעל בײ דער באלשעודסטישעד איקראינישער יעגירונג. לויט אנדערע אינפא־מאציעם געפונט זיך רואינסקי איצט אין פוילן און האלט זיך צוריק פון באקאנטע, אפװישנדיק זיין ״יידישע פארגאנגענהײט״. 3) פריצי ארקא איז נישט קײן קריכטין• זי איז א ײדישע, איז געבייין און אייפגעצײגן אין דײטשלאנד. זי האט אנגעהויבן איר קאריערע אויף דער דײטשע־ בינע. 4> אייך בין איך נישט ז־כע־, צי פינא סערבא איז א לריסטין. אלנפאלס האט זי מי־ אין אנדעיע א סן מאל טארזי־ כעיט, אז זי איז א יידישקע. 5) די ארטיכטין ק. האט מי־ איבעיגעגעבן, אז זי װייםט זײע־ װײניק חענן א־י אפ־כטאם. קענט־ק, אז זי האט אירע על־ טערן נישט גצקענט און אױ אויפגצהאדעװעט געװארן ביי קריםטן/ 6> איך האב אויך ענדלעך יאקומען אייספירלצכע דאטן װעגן פיאפירא קאנכטאנטינאװנא כייסטעסקא, די פיוי פון שפע- טערדיקן גי אלעקסאנדעי בידערקא־ײאנדערגאלד. לויט אירע דא־ קומענטן, איז זי געבײין אין בוקאיעשט, אין יאר 1880, אין *א קריםטלעכעי משפחה. דער פאטער איז געװען אן אײזנבאן־אר־ בעטעי. ביז 15 יאר געלעינט אין א ױמענישער שול. געענדיקט די שו״, איז זי אנגעקומען אין א רומענישע טרופע אונטער דער אנפירינג פון ניקאלעם־ו אלס כא יםטין. זי האט געהאט זײער א שײנע שטימע. 3 יאר איז זי גצװען אין כאר', דערנאך אריבעי צו שפילן סוברעטין אין פרימאדאנע-ראלן. זי האט ארימגעװאנדערמ איבעי דער רומענישצר פראיװינץ.' זי האט זייך באקענט מיטן רומענישן אקטיאר אדעקסאנדער בידעםקא <דע- מלט - א קריסט), מיט אים חתונה געהאט און צוזאמען מיט אים געשפילט ביז 1905 אויף דער רומענישער בינע אין רומע• ניע. דערנאך זענען זײ געפארן קײן רוסלאנד דארט צו שפילן