Literarishe bleter · 1933-08-11 · 32 (11.8.1933) · p. Seite 518

ליטערארישע בלעסער נומ. 32 (483) ױים 518 זלםן?'?ב/1רצ<?"ג! װעגז לריסטי אדיף דעד ײדישעד ביבע רומעניש. א1יף זײער ערשטער נארעטעלוננ האט זי נעהערם אײנער פון די דעמלטיקע בארימטע געשעפטס-פירער אין ײדישן טעאעער שאץ-קאגאן. ער האט געזוכט זינגער. אזוי װי זײ האבן געקענט גוט דײטש, האבן זיי זיך נעלאזט פון אים צורעדן איבערצוגײן אויף דער ײדישער בינע, װו מען האט דעמלט גערעדט סער דײטש װי ײדיש. זי איז געװארן א פרי- מאדאנע אין פארשידענע ײ. ישע טרופפס און זיךיבאזונדערם אײסגעצײכנט אין נאלדפאדען־רעפערטיאר. אין 1913 איז זי זיך פונאנדערגעגאנגען מיט איר מאן און אנגעהויבן אלײן ארומפארן מיט פארשידענע װאנדער-קאדעקטיװן איבער רוסלאנד. זי האט אויך געשפילט אין די טרופעס פון יוליוס אדלער, אסתר רחל קאמינסקא, ראפעל, פישזאן, סעפ אדלער א• א• נאך דער אקטא• בער-רעװאלוציע איז זי פארבליבן אין ראטנפארבאנד און געשפילט י איבער די פאו־װארפנםטע װינקעלעך פון אוקראינע. דעם 1־טן אפריל 1931 איז זי קראנק געװארן (אין שטעטל כמעלניק וױניצער געגנטו. א טאנ פארן מויט ״ודעם 5־טן אפריל 1931) האט זי איבערגעלאזט דעם אקטיאר פעדערעסקא א צװאה, מען זאל זי מקבר זײן (כאטש זי האט זיך ניט מגײר געװען) אויפן ארטיקן ײדישן בית-עולם, װײל כמעלניק איז ןז ײדיש שטזוטי/ װו ס׳קומען אפט ײדישע טרופעס, װעט אפשר אמאל א יידישער אקטיאר באז״וכן איר קבר. דער זעלבער אקכיאר האט איר אויך געשטעלט א מצבה. געשטארבן איז כריכטעסקא, װי עס פאכט פאר א ײדישן אקטיאר, - אין גרויס נויט און ארעמ• קייט, אין פרעמדע תכריכיפ. יאנאס טורקאװ האט אויך פולשטענדיק דורכגעלאזט איי• ניקע קריכטן, װאס האבן נעשפילט אויף דער יידישער בינע, דהינו: 1) אדאלף לינק. א דײטשער אקטיאר. דעם 14־טן יאנואר 1918 האט ער מיטגעשפילט אין אדלערם גרענדיטעאטער אין ניו-יארק אין דער אויפפירונג םון הויפטמאנס ״די װעבער׳. אפנים, אז קײן גרויסן דערפאלג 4האט ער נישט נעהאט, װײל ער האט זיך לאנג אויף דער יידישער בינע נישט געהאלכן. ״2) װאמפירא לעאנצםקא, געבוירן אין בוקארעשמ. זי האט דארט געעפילט אין נאציאנאל־טעאטער. אין 1907 איז זי געקו• מען אין אמעריקע, האט דא געשפילמ אויף רומעניש און נישט האבגדיק קײן גרויסן דערפאלג, האט זי אנגעהויבן צו שפילן ײדיש. זי איז אויפגעטראטן אין מאליערם ״ ״דער קארגער׳ און אין ריכארד פאסם פיעסע ״שולדיק׳." אויך איר שפילן אויף דער ײדישער בינע האס נישט געהאט קײן אריכת ימים. 3) גרעטא מײצר. געבוירן בע־ך 1886 אין דעטזי, אן האלמ, דייטשלאנד. פאטער - א ז־ייטשער אקטיאר. שוין אין עלטער פון 14 יאר האט זי זיך באטײליקט אין ש״ילער-טעאטער אין בערלין, דערנאך אין לעסינג טעאטער. איז געװארן א בא• קאנטע דײטשע שוישפילערין און אנגעהויבן גאסטראל״ירן איבער דייטשלאנד, עםטרײך און האלאנד און לסוף געקומען מיט א דײטשער טרופע אין אמעריק״ע. דא האט זי נעשפילט אין ניו• יארקער אוירװינג פלײס טעאטער. ״באלד נאך דער מלוזמה איז די דייטשע טרופע זיך צעסאלן, און גרעטא״ מייער איז געװען צװישן די, װעלכע האבן געפרװוט זײער מזל אויף דער יידישער בינע. זי איז ארײנגעטראטן אין שװארצס קונסט-טעאטער און דעבױטירט דעם 4-טן יוני 1920 אין איבסענס ״ראזמערםהאלם׳. באלד איז זי אריבער אדיף עכט-ײדישע ראלן. אזוי האט זי גע־ שפילט ״פעסעניו׳ אין יעקב גארדינס ״גאט, םענטש אין טײװל׳, ״עטיע׳ אין ״קרײצער "סאנאטא׳" ״זי פלעגט אין די פיעםעס אויף א גאר אינטערעסאנטן אופן זינגען יידישע לירער. זי האט זיך אויך "אויסגעלערנט דעקלאמירן פארשידענע יירישע לידער. ױ איז געגאנגען נאך א שריט װײטער: זי האט זיך אויסגעלערנט ביי א יידישן אקטיאר לײענען און שרייבן ײדיש- א זאך, װאס עס קענען נאך בי״זן הײנטיקן טאג נישט א סך געבוירענע יידישע אקטריסעם. אין איר רעדן ײדיש האבן זיך געפילט נאר זײער לײכטע שפורן פון דײטש. שפעטער האט זי נאסטראלירט איבער ,ז־ער יאנאם טורקאװ טוט זײער א וװילע ארב־״מ. אלס אינטע״ ליגענטע־ ײוישי״ר אקטיאר פארשטײט ער, או עם ליגט אויך א חוב אויף א ײויש, שײשפילער צו דינען דער ײדישער בינע נישט נאר אויף די ב־עטלעך נאר א־יך אויף אלע אנדערע גע־ ביטן, װעלכע האבן א שייגות צום טעאטער. ז. טורקאװ פאר״ עםנטלעכמ םין צײט צו צייט אינטערעסאנטע ארטיקלען איבער פארשידענע ײדישע טעאטעריעניניפ. לעצטנס האט ע־ אין ״ליטערארישע בלעטער׳ (48, 1932.) אפגעדרוקט אן ארטיקל א׳נ ״קריםטן אײף דער יידישער בינע״ אין דער הקדמה צו זיין ארמיקל באצײכנט ער אלײן, אז די טע־ מע איז זײער א ברײטע אין זי דינט אים פאר א גרעםערע אר־ בעם, װעלכע ער גרייט צום דרוק. אין זײן ארטיקל גיט ער נאר אייניקע עפיזאדן אין בעט, װער עס האט, זאל צוגעבן הוספות. איך בין אים מוחל- װאם, כאטש עי־ האט גענומען כמעט אלע זײנע ״העלדן׳ פונם ער דטן באנד פון מייןי ״לעקסיקאן פון ײדישן מעאטעי־', פונדעסטװעגן, האט ער נישט אנגעגעבן קײן קװעלע. סוף כל סוף האנילט עס זיך נישט װעגן מיין כבוד, נאר װעגן געשיכטע. קודם־כל עטלעכע קארצגאציעס צו זיין ארטיקל: 1> ויײנגאלד האט נישט געהײכן פאיציא, נאר װאיקא. 2) ראװינסקי הײסט באמת פראנעק רואינסקי. און איצט אביסל איינצלהייטן װעגן רואינסקין: ער איז א פאליאק פון גאליציע, האט געדינט אין דער עסטרײכישער ארנײ אלס אפיציר. געויעןאפארוטשניקאין מיליכער־ארקעכטערס. רעדט און שרייבט גוט העברעיש. קיינער האט נישט געװוסט, אז ער איז א קריםט, װײי עי־ פיעגט שפילן גיאד עכט־ײדישע ראלן, ווי למשל בצלאל ראפאפארט אין יעקב גאי־דינס ״שחיטה״. בכלל א קאמפליצירטער טיפ. פכח פלעגט ער זיך אנדינגען אין א יידישן רעסטאראן אין עכן פסחדיקע מאכלים. צו דער זעלבער צײט איז עי געװען א פארביסצנעד אנטיכעמיט און פלעגט עם די־טלצך ארו סזאגן אין וײנע שמועסן מיט קאלעגן. אין מלחמה־ צײט איז רואינכקי געװען א דירעקטאר פון א ײדישער טרופע אין אוקראינע. ער איז א לענגעדע צײט גצװען פארבונדן מיט א ײדישעי אקטריסע, און, לויט אירע אינפארמאציעם, האט ער אויפגעגעבן די בינע אין פארנעמט א פאראנטװארטלעכע שטעל ביי דער באלשעװיסטישער איקראינישער יצגירונג. לויט אנדערע אינפארמאציעס געפונט זיך רואינסקי איצט אין פוילן און האלט זיך צוריק פון באקאנטע, אפװישנדיק זיין ״ײדישע פארגאנגענהײט׳. 3) פריצי ארקא איז נישט קײן קריסטין• זי איז א ײדישע, איז גצבוײ־ן און אייפגעצייגן אין דײטשלאנד. זי האט אנגעהױבן אי־ קאריצרע אײף דער דײטשער בינע. 4) אײך בין איך נישט ז־כע■־, צי פינא סערבא איז א לריסטין. אלנפאלם האט זי מיר אין אנדצ־ע א סך מאל פארזי־ כעי־ט, אז זי איז א יידישקע. 5> די ארטיסטין ק. האט מי־ איבע־געגעבן, אז זי װייסט זייע־ װײניק ״עגן א־־ אפשטאם. קענט־ק, אז זי האט אירע על־ טערן נישט געקענט און איז אויפגעהאדעװעט געװארן ביי קריסטן. 6> איך האב אײך ענדלעך באקומען אויספירלעכע דאטן זיעגן פ־אפירא קאנכטאנטינאװנא כריססעסקא, די פרוי פון שפע- טערדיקן גר אלעקסאנדעי־ בידעםקא־ײאנדערגאלד. לויט אירע דא־ קומענטן, איז זי נעבוירן אין בוקאיעשט, אין יאר 1880, אין"א קריסטלצבע־ משפחה. דער פאטער איז געװען אן אײונבאן־אר־ בעטער. ביז 15 יאר געלעינט אין א רימענישער שול. געענדיקט די שו־, איז ױ אנגעקומען אין א .ױמענישע טרופע אונטער דער אנפירינג פון ניקאלעם־ו אלס כא יסטין. ױ האט געהאט זײער א שיינע שטימע. 3 יאר איז זי געװען אין כאר, דערנאך א־יבער צו שפילן סיברעטין אין פרימאדאנע-רא״לן. זי האט ארומגעװאנדערט איבעי דער רומענישער פראװינץ. זי האט זיך באקענט מיטן רומצנישן אקטיאר אלעקסאנדער בידעסקא <דע- מלט - א קריםט׳, מיט אים חתונה געהאט און צײאמען מיט אים געשפילט ביז 1905 אױף דער רומענישער בינע אין רומע• ניע. דערנאך זענען זײ געפארן קײן רוסלאנד דארט צו שפילן