Literarishe bleter · 1933-08-11 · 32 (11.8.1933) · p. Seite 514

ליטערארישע בלעטער נום. 32 ׳483) זײט 514 ז ד ע ד ע י ק ד קאמף פאר אן אכט־שעהדיקן איבעטם־טאג א. א. װ. װידער װיל איך זיך פארלאזן אויף דער פםיכאלאגישער געלערנטקייט פון פריינט לעהרעי־, כדי צי פארשפארן״זיך אפצושטצלן גענויער אויף דעם מאמענט. עס אױ דאך ״קיאמ אז יעטװעדער מעכטש קוקט עײף דער װעלט מיט זײגע אויגן, דורך זײנע ברילן און דורך זײן געשיט־צושטאגד. עס אױ נישט דער סנוםמדיקער ענא־ יזם, װאט זוכט אין יעטװצדער באיוענונג זײן אייגענעם נוץ. נײן, גישט װענן דעש אין תיך געמיינעם נײסט רײד א־ך (כאטש, מען דע־ף לגמרי נישט זיין היפערטראפירט מױאנט־אפיש, י בײ דאם אויך צו זען...׳. א־ך מײן דא א יסך מער א מער-אומבא״ װוטטזיניקע רײן־מעגטשלעכע אײנשטעלוננ, א מין געמיט־אײ,־ שטעלונג, װאם שאעט זיך ביי מענטשן, ווייל זיי קענען נישט ארויסגײן פון ױיער אייגענעם איך. דעריבער זוכט יעטװעדער באװעגונג עפעס צו ג ע ב ן, עפעס צוצוזאגן אירע אנהענגער. שטעלט זיך א־צט א גרוי&ע פראנעז װאס "פא־מאגט די ײדישע קולטור־באװעגונג צו געבן, אדער צוצוזאגן אירע אנהענ־ גער, איבערהײפט דער ױגנט? װאם? און צי קען מען שיאפן א ברייטע באװעגונג אן אט די צוױי אטריבוטן - אן דעם אלגע״ סיינעם ברײטן, ליכטיקן אידעאל, אן ,דער נאציא״נאלער וױזיע׳ אין צוקונפט און אן די עלעמענטן, װאס זענען יבבוח צו געבן דעפ פרט, דצם יחיד עפעס א געמיט״פ״ארבעסערוננ? - איז, בכן, דארף די קולטור־קאנפערענץ, װאס װעט, לויט װי עס שרײבן די ״ליט. נלעטער׳, "צונויפגערופן״ װערן הארבםט, שטעלן די פי־אנע עםװאס ברײטער: יידישג קולטיר א־ן װי זי קען זיך ארגאניש אנטװיקלען. צו װאסערע לעבנם־פא־מען דאיף מען שטרעבן, בדי די ײדישע קולטור זאל נישט ב״לייבן בלויז אויף די ױילן, װאס אויף זײ האלט זי ז״יך נאך איצט. ד. ה., אז די קאנפערצנץ װעט דאיפן קלאר מאכן זי״ך אירע אידעאלן, צװעקן און שטרעבוזגען אין אונזער יידישן לעבן בכלל. װעט מען זאנן - עס איז דאך א פאליטישע קאנפערענץ און נישט קײן קולטור־קאנפערענץ. * יא-די קולטור־געזעל״שאפט דארף זײן א פארטײ אין יידישן לעבן, א פארטײ פון ײדישן אויפלעבן אויפן באזיס םון ײדישער אלװעלטלעכער קולטור. אלע אנדערע יידישע פארטײען לייקענען ײדישע קולטור אדער זײ האלטן פון קולטור אויף ײדיש, אויף ױיפיל דאם איו נאך נויטיק... װאס דא״רף זיין דער אינהאלט, דער פראגראם פון אט דער נייער געזעלשאםט־פארטיי? - װעגן דעם האט דער שרייבער פון די שורות שוין געשריבן אין אנדערע ארמיקלען. װעט די קולטור־געזעלשאפט נישט אננעמען דעם דא גע־ בראכטן פארשלאג, װעט זי זיך האלטן אין״ די איצטיקע ראםען בלויז פון רײנער קולטור-ארבעט, - װעט עם נאך נישט הײםן לגמוי, אז די קולטור־געזעלשאפס גייט אויף א פאלשן װעג. עם װעט נאר הייםן, אז מען דערגייט נישט ביזן לאגישן סוף פ ן געדאנק, אז מען דערפירט נישט דעם געדאנק ביז תיו. אבער אין תוך גענומען, איז נאך אין יידישן לעבן םאראן גענוג װארצ־ לען פאר ריינער קולטור״יארבעט אויך. דער קולטור־באדן איז״נאך לגמרי נישט אינגאנצן אוטיליזירט, און געבענטשט זא״לן ױין די הענט, װאס טוען דאס. די ארבעט איז אבער בלויז״ א האלבע. ל.טר״סטער איז די שטילע סעג ׳ (ראמאן> פרײז 4.80 גילדן פאר די לײענער פון די .ליס.*בלעסער' 2.90 •;ןרסן נןך 50 גיפ״ז• ר $ררעס; 7 וזו 24 3)31ץ)סנ1ץ2ץ0 ,ס*)323־31^ו ,"ץ16ס81 .)}.!״ םשה ד א ס װ א ס א י פרײנט ל. לעה־ער האט אין זײן אי־טיקל ״קילטור־ליגע אדער קולטור-געזעלשאפט־ <ליט. בלעטצר נומ. 26-25) אנגערירש א וױכטיקע פראבלעם: אין הײנטיקער םטאדיע קען בײ אונז נישט ױין קײן צושטאנד םון ״קגייטור-ארבעט׳ סתש. מען דארף א גע־ זעלשאפט, װאס טוט נישט בלוױ קולטור-א־בעט. נאר זי האט א פ־אגראם, זי װיל װירקן אויפן לעבן און דורך א־ר אויף דצר פםי״כיק פון מענטשן. א געזעלשאפט, װאם איז בכיח ״צו רעװי• דירן די זעלבסטמצרדערישע שטעלונג צו אונזעי־ לעבעדיקער נא- ציאנאל-קולטורעלע־ ירושה׳. װאס זאל פארמאגן א ״נאציאנאלע װיזיע׳, װאס זאר קענען ״אנצינדן מיט באגײםטערונג פאר זיך און פאר אנדערע׳... יעטװערער, װעמען עש אױ טײער נישט בלויז די יידישע קולטור, נאר דאס ײדיש-קולטור-לצבן, ײעט זיך מיט בײדע הצנט אונטערשרײבן אדיף דצם איצם. ריכטיק! ײדישצ קולטור איז איצט נישט קײן ענין פון סזם גוטצ פ־יינט, עס אױ א פארטײ, א פארטיי פאר ײדישצר קגלטור. עס איז אויך ריטטיק דער פאר־ גלײך מיט דער יידישער רעליגיצ. אבער דא ענדיקט זיך די קלארקייט און אײסנעהאלטנקײט פון ארטיקל. יעטװעדצ פארטײ אין נאך מער יעטװעדע רצליגיע עקזיסטירט נישט פ א ר ד ע ם היינט און לכבט נישט סיט דעם היינט בלויז. יעטװע־ דע פארטיי האט איר אירעא־, איר שטרעבונג, אירע פארשטע• לונגען פון דצם, צו װאם זי װיל פירן אירצ אצעפטן. און די גאנצע ארבעט חיינס איז אין דער פסיכיק פד-ן די פאדטײ־אנהענגער א טראט פארױפ צו יענעכ ל־כטיקן מארגן, װאס מען שםיצבט צו אים. צי דאס איז דער א־דעאל פון ״מלכות שדי״, צי פון דעם ״יום שכלו טוב׳, פון ״אייביקן שלום״, ״סאציאלער גע־עכטי־ קייט׳ - אלץ אײנס - עס איז נישטא א באװצגונג אן אן אידע־ אל און צוקונפט, עש איז נישטא און עס קען נישט זײן. סרײנט עהרער איז זײער גוט באקאנט מיט דע־ פסיכאל אגיע פון מענטשן לאון פעלקער, און וױיס עס זײער גוט. און דאךהאט ע־ איבער״ געריסן זײן ארטיקל דײקא בײ דעם סאמע־װיכטיקסטן מאמענט, ביים ״זוכן דעם נאציאנא,ן אידעאל פאר זיך, אי די באגייסטע־ רונג פאר אנדערע׳. "איבערגעריםן און קײן װארט נישט געזאגט װייטער. דער בײשפיל פון דער ײדישער רעליגיע איז געװיס זײער געלונגען. זי איז די גאנצע צייט געװען און געבליבן א נאציא־ נאלע און האט זיך ארגאניש ארײנגעװעבט אין דעם גאנצן קול־ טור־לעבן פון פאלק. אבער איר כוח האט די יידישע רעליגיע געשעפט דוקא אין דעם גרויסן גאציאנאלן אידעאל פון דעפ ״לעתיד לבא׳. און מערקװירדיק א־ז דער אידצאל געװאקסן דײקא אין די מאמענטן, װען דאס לעבן איז גצװען שװערער, װען עם זענען געו״וען נייטיק מער כוחות און אנשטרענגונגען איינצוהאלטן די נאציאנאלע ארגאגיזאציע. גאר אינגאנצן איז דער דאזיקער צוקונפט־אידעאל צוגעװאקםן צו דער יירישער רעליגיע דעמאלט, װען דאס לעבן איז געװארן שװערער און פלעגט זיך שטארקן אין שװערעיע מאמענטן פון פאלקס־לעבן. אונזער הײנטיקע קול־ טור־באױענונג הא״ט געזינדיקט ״און זינדיקט װײטער, װאס ביז היינט האט זי זי״ך נישט פארבונדן מיט קיין נאציאנאלן צוקונפט־ אידעאל, װאס פשוטע יידן פון א גאנץ יאר זאלן אין אים שעפן כוחות צו ל״עבן און װעקן דעם היינט לשם מארגן. עם זינדיקט אויך פריינמ ל. לעהרער, װאס באמיט זיך נישט אנצװוייזן אויף אזא אידעאל פאר דער קולטור־געזעלשאפט. עס איז אפשר דער פעלער םון דער אמעריקאנער קולטור־געזעלשאפט - פון װייטן איז שװער צו םשפטן, - װאס זי האט נישט אזא אידעאל. און םון דאנען - איר שװאכקײט. דאס און נאך עפעס: אין יעדצר באװעגונג, אין יעטװעדער רעליגיע״צו אין פארטײ זענען פאראן צװײ זײטן: אן אלגעמײ־ נער אידעאל און אויך א פרױואטער, אן אידעאל אויף לעתיר לבא און אויך אויף היינט. די סאציאליסטישע פארטייען האבן אויםער זײער אלגעמײנעם אידעאל, אויך הײנט־ארבעט, װאס דארף קאנקרעטיױרן פאר די אנהענגער דעם מהות פון אידעאל בכלל. אהער דארף מען צורע״כענען - אלע לוין־אקציעס, דעם