Literarishe bleter · 1933-08-04 · 31 (4.8.1933) · p. Seite 498

ליטערארישע בלעסער נום. 31 (482) זײט 496 האט זיך ארגאניזירט אין די לעצטע יארן פון געזעלשאפטלעכער דעפרעסיע, און קיין םך מיםגלירער היאט זי נאך נישט צונויס- געזאמלט, םך״הכל 300. און צוױשן זײ א הונדערם פופציק אבי- טוריענפן, װעלכע בילדן אין דער געזעלשאפט אן אויטאנאםע םעקציע: דער אפיטור־פארבאנד האט ארגאניזירם א כאר אונ- טער דער אנפירוננ פון יעקב גערשטײןי און װו זענען דאם די טויזנטער עלטערן, װאס האבן אין משך פון אװי פיל יארין נע־ שיקט זײערע קינדע־ אין דער גימנאזיע? ס׳איז דאך געװען א צײט, װען די גימנאזיע האט םארמאגט 18 קלאסן״ (10 גרונט״ קלאםן אין 8 פאראלעלע. די גימנאזייע האט געצײלט דאן 700 תלמידים־ות 13 פראצ. פון זײ זענען געקומען פון דער פרא- װינץ. צי האבן די עלטערן על פי טעות, אדער גאר צופעליק געשיקט זייערע קינדער און א יידישער רעכטלאזער גיםנאזיע אין דער צײט, װאם זײ האבן געהאט אן אפענעם װעג צו די יידיש״פוילישע מאטורע-קרעמלעך? באוױיזט דאס נישט, אז די דאזיקע עלטצרנש>פט איז א באװוסטזיניקע טרענערין םון דער מאדערנער ײדישער קולטור און האט אלס םינדערהײט געמוזט אויסגעטײלט װערן פון דעם גרויסן ײדישן קלײנבירגערלעכן ערב״רב, געמוזט אויםגעטיילט װערן און ארגאניזירט װערן ארום דער גימנאז־ע. דאם איז אבער בישט זײער שולד. שולדיק איו די איזאליאציע-טא״קטיק פון ווארשע, װצלכע האט, צום בא־ דויערן, צו לאנג געװירקט אין װילנע. דער ווילינער נוםח האם נישט קײן מורא פאר א ברײטן פארנעם םון דער נעזעלשאם״ט- לצכער באזע, אויף װעלנער אונזער שול״װעזן דארף נעבויט װערן. דער פרינציפ פין א ברייטערע באזע האט נישט װײניק מיטגעװירקט, אז די גימבאזיע זאל באקומצן איר״ אנערקענונג. איצט איז געקומען א מאמענט, װען די געזעלשאפטלעכע ארבעט מוז פארשטארקט װערן,* די נויטן פון דער גימנאזיע זע־ נען גרוים און װערן איצט נאך איר אנערקענונג נאך גרעםער. זאלן אלע פרײנט פון״ דער גימנאזיע, װאס זענען צע- שפרײם״איבער דער גאנצע־ װעלט, זיך סאררעניסטרירן סאר אקטיװע מיטגלידער מיט א שטענדיקן אפצאל. פאר א באזונדער פאסיקער היל״ף פאר אונזער גימנאזיע האלט די פארװאיטונג דאס שאםן פון םטיפענדיעם פאר םעיקע אומפארמעגלעכע תלמידים און תלמידות. אין אזא בכבודיקער פארם װאלט די אונטערשטיצונג געבראכט גרוים נוצן און גע- הויבן ד״עט אנזען פון אונזער גימנאזיע אין אויגן פון דער ברײטער ײדי״שער געזעלשאפטלעכקײט. לעבן אין אייראפע. איך האב געפילט דאס גרעסטע גייסטיק פארגעניגן אין מײן לצבן, װע״ן איך האב באזוכם די קלאסן און בײגעװוינט דעם אונטערריכט אין פארשיידענע למודים. עס זעט אויס װי א פאנטאזיע, אין װעלכער עם איז שװער צו גלויבן, צי ריין גרוים פרייד איז דאם א װירקלעכקײט׳. פראפעסאר ל. הערש שרייבט; .דאס גליק, װאם מ׳פילט געפינענדי״ק זי״ך אין דער אינטעליגענטער' און פאלקסטיםלעכער אטכאספער פון דעד װילנער רעאל-גימנאזיע װערט נישט װילג- דיק "פארםונקלט אין א שטארקער םאם, בעת מ׳גיט א טראכט װעגן דעם שװערן קאסף, װאם די לערעיס און די שילערס קומט אויס אויםצושטיין בלוױ דערפאר, װאס זיי שאפן און הא-טן־ אייס אויף זײערע פלײצעס אט די הערלעכע קולטורעלע אײנריכטונג*. פראפ. א. א. ראבאק שרייבט: ״די גימנאזיע איז אייגס פון די װונדער, װאס איך האב געזען אין אײראפע. אזא ערנסט• קייט, אזא פעיקײט״זיך אויס״צודריקן אין ײדיש מצד די קלענע- רע תלמידים אפילו, אזא התמדה באגעגנט מען נישט אין די אמעריקאנער גימנאזיעס״. נאך מיט 13 יאר צוריק, װען די ג־מנאזיע איז געװען אלט םך-הכל 2 יאר, ״האט דער פארשטארבענער װלאדימיר מע־ דעם באזוכנדיק די גימנאזיע אויסגעדריקט זײן טיפן... פארדרוס ״ײאס מיר, אין װארשע, פארמאגן נישט אזא הערלעכע אנ־ שטאלט, איך האף אבער, האט ״ער צוגעגעבן, אז דער װילנער בײשפיל װעט װירקן' יאויך א״ויף דעפ פארגליװערטן װעלמל פון פוילישן ײדנטים׳. מעדעמס נבואה איז דערװײל נאך נישט מקוים געװארן. 6 ײדישע גיטנאזיעס האבן די ליטױישע ײדן אויף די קרעסן אויסגעבויט; פון זיי האבן פיר געמוזט אונטערגיין, אײ- דער מען האט זיך דערשלאגן 'צו דער רעכטלעכער אנערקענונג (אימגעקומעןי זענען די הומאניסטישע גימנאזיע אין סװענציאן, די דומאניסטישע גימנאזיע פון צ. ב. ק. די נימנאזיע פון פ־. װיגאדסקי און די גימנאזיע פון םאפיע גורעװיטש* די לעצטע דרײ אין װילנע. געבליבן זענען בלויז 2, די װילנער און די ביאליםטאקער ׳־עאל-נימנאזיעס. (לויט די לעצטע ידיעות זאל אויך די"ביאליסטאקער נימנאזיע באקומען רעכט>. מיר מוזן ג״ע• דענקען, אז די געבליבענע סיטל״שוין מוזן געשטארקט װערןו ס׳איז פשוט נישט מוחל צו זיין, װאס ארום די געצײלטע און אלעמען אזוי טײערע מיטל״שולן האט זיך נישט נעשאפן א מעכטיקע, ארגאניזירטע געזעלשאפטלעכע סביבה. װי געזאגט, איז די געזעלשאפט פרײנט פין רעאל־גימנאזיע זייער יינג"; זי י. י. זיגעעד / 7?#ד־שע אויף קבד אבות זעדזנ״?זנ; - שור - האט מיםטער גאלדבלום געזאגם מיט א ניגון. - און אויטא״סאבילן זענען דא אזויפיל, אין הײזער שיער נישט ביז די װאלקנם, און ליכט א םך? - שור. - און איר וװינט טאקע אין דעם ניו-יארק, װאס מען װײזט אין די קינאמאטאגראםן? - שור. - איך בין אײך אזוי מקנא - האט דאט מײדל געזאגם א פארחלומטע. מיםטער גאלדבלום האט נישט געפונען װאס צו זאגן. ער האט אפילו נישט געװאלט טראכטן װעגן דעם נױ״יארק, װ$ס צעגײט זיך אין היץ, ״װעגן דער דילענםי סטריט, די האלב-נא- קעטע ארבעטער בײ די זײנערלעך, דעם בײזן באס ציפקין און זײן צימערל אין בראנזװיל, װאס איז פול מיט סופ״ל פון די ארר מיקע שכנים און מיט אויסגעהאנגענע אונםערהויזן און העםדער״ װאם פלאטערן אים כסדר פאר ״די שויבן. ער האט קײן שום גןסם נישט געםונען װאם צו זאגן װעגן דער שטאם," װאם האם אים גארנישט געגעבן אין זײן לעבן. ער איז בכלל נישט געװען קיק 4. מער פון אלע אנדערע מײדלעך אין דעסביצע האט זיך ארומגעפירט מיט מיסטער גאלדבלום די שיינע דינהלע, די טאכ״ טער פון ר׳ יונתן װאלדהענדלער, ײאס האט געװוינט נישט אין םאמע שטעטל, נאר היפט אפגערוקט, הארט ביים װאלד שוין, װוהין די בחורים און מיידלעך גייען זומער שפאצירן. יעדעס מאל, װען די םײדלעך זענען מיט א־ם, דעם פרעמ־ דן, ארויםגעקומען אין װאלד ארײן, האט זי, דינהלע, אריינגע־ בעטן דעם עולם צו זיך, אין דעם ניי-״אפגעהיבלעװעטן הויז זיי- ערן, װאם שטייט ארומגערינגלט צװישן"געשניטן האלץ, ברעטער און שינ״דלען. זי האט מכבד געװען מיט אלערלײ זיאפטן, יאגדעס און בערעלעך, װאם זענען שטענדיק נעװען פול אין שטוב. זי הןןט געקוקט אויף דעם סרעמדן מיט אירע גרויסע שװארצע אויגן, װאס פארכאפן שיער נישט א העלפט פון איר ברוין פנים און װאס מאכן זי ענלעך צו א פילם״אקטריסע, און זי האט זיך נישט אויפגעהערט אויספרעגן װעגן שטעט, ימען, שיפן און הײ- זער, איבערהויפט װעגן אמעריקע. - אזוי זעט טאקע אוים ניו-יארק, װי מען וױיזמ עם אין קינאםאטאגראף? - האט זי געפרעגט בײם פרעסדן.