Literarishe bleter · 1933-08-04 · 31 (4.8.1933) · p. Seite 494

ייסערארישע בלעםער־נומ. 31 (482) זײם 494 לע$פ$לד פיליכ$ױםהי ווין זנלסער מין 64 יןר װיז אץ לןגדןן גיעסןרגן ד*ר בא-יםססר ײריע#ר מאלסר לא- #■$לד ■יליכן־יסקי. גענוירן יץ 869ז אץ גןזדזץ/ קאליענר קר״ז, הןש ל. ■יליכןװסקי נ*- קימען זײן קיבםסלעריעע אריס- עילדונג אין אייסלאנד. ער הןס או סגעסשעלם נילרער אץ סינ- כען, גערלין, •*־ייז, אין גע״ ה*ם נרײם דערסןלג. א*ן 1895 ה*ם ער זיך נוריקגעקע-ס קײן •וילן און געסאפן ■יל נילרער, ײןס זענען סא-ססיײס געװסרן אין די הינדערםער סייזנסער קערסלעך נװיען דער ײדיסער נאפעלקערונג. ס׳זפנען נןװיסס ז*יגע גילדער *די אײניקע װ$נ- דערער״ *דער ארבעסזר״, ערב מנת״, .נײם אלמוד״, א חהינה אץ * ײדימ סשעםל״, ״סוג*ח״, ,ױם ניפרר אץ שיל״. אין 1927 הןס ער געפ<לן ■ גרוים נילד ״די עסע- נוגג פין ירוסלימער או;ײד*רס*סעס״, ל. סיליכןןװםקי איז נעװען ענג פארנרנץ מיסן ײדיסן לענן, מיםן ײדישן ש*פן אין געײען נ*ענם נאפרײנדעס םיס די ײדישע סרײנער. אין לןנדןן איז כיליכןװסקי געװען ספסיק אין די געזעלשנסםלעכע אינסזיסיניעס. אנטקעגנצושטעלן דעם דריםן — און םעכסיקן — צד: דער אסימילאציע. א פאלק קאן נישט פירן קיין דואליםסישן קױם, נישט רעליגיעז, נישט סאציאל און נישט קולטורעל. אומעטום זעען מיר אין דער געש־כטע א זיג פון מאניזם — אין דער רעליגיע, אין דער נאציע, אין דער װיםנשאפט און פילאםאםיזג בעלגיע, שװיײן און קאנאדע רעדן נישט פ א ר, װי םײל םײנען, אונזער קולטור־דואליזם, נאר, אדרבא, קעגן. װאם אץ דער שװייץ װערט געשאפן אויף פראנצויזיש, װערט אויםאםאטיש אן ארגאנישער טייל פון דער פראנצויזישער קולםור• װאם אויף דײםש — פון דער דײטשער קולסור, אץ װאס אויף איטאלי- עניש — פון דצר איטאליענישער קולסור. דאס אייגענע גילט פאר בעלגיע און קאנאדע. זײ זענען גישט קיין נאצ־אנאלע, נאר פאליםישע אײנהײטן. דאם האבן שיין אויך אײנגעזען טײל העברעישע שריפט• שטעלער אין א׳י, װאם װילן א גט צװישן ײדיש און העברעיש. זיי פארשטייצן, אז דער -ויתרוצצו׳־, ווען אײנער ציט אהער און דער אנדערער אהין, איז אן אומגליק םיי םאר ײדיש, סײ פאר העברעיש. מיר םוזן זײן אײנם, כדי צו זײן גאנץ, כדי זיך צו קענען קאנצענטרירן אויף איין שפראך אק קולםורי— אויף איין נאציאנאליטעט. דאס, װאס פון אױבנאױף, קאן אםשר אויסזען װי א שפאלטונג, װעט אין תוך זיין — א גאנץ װערן, א געזונט װערן. זאל זיין א פאלק א קלײנם, אבי אײנס. א באװעגונג פאר דער באשאפונג םון $ן אײנהייםלעך ײדיש פןןלק, פרײ פון די דורות-אלטע לאםטן. װאלט, גלויב איך, געפונען א ברײטן און טיפן אפקלןזנג צוױשן דער קעם• פערישער, לעבנםלוםטיקער ױגנם. אזא באװעגונג אנםהאלט אץ זיך דעם ראמאנטיזם פון בראשית׳ פון שעפערישקײט אץ רײצט די פאנטאזיע. די נײ־ײדישע קולםור מוז אױך האבן א נײ־ ײדיש פאלק, אנדערש װעט אױך די נײ-ײדישע קולסור?ןײן קראפט און קײן האפט נישם האבןז ןןבער, װאם האב איך דא געטראפן איצס, נאך 20 יארז איך בין דא בלױז א קורצע װײל אץ נאך געצײלטע טעג .ועל איך דא בלײבן. װען אט־די שורות װעלן געדרוקט זײן, װעל איך שױן זײן ערגעץ אין םערב-אײראפע, װײל, לײדער, צװינגען סיך געװיסע אוסשטענדן צז פארקירצן םיץ איצטיקן באזוך אין פוילן. נאר, װאם איך האב דא געזען אץ געהערט אין דער קורצער װײל, איז גענוג אנצופילן מיט פארצװײפלונג איינעם, װאם איז אהעיגעקומען מיט גלויבן. דיזעלביקע יאוש׳ זיפצן, װאם זענען מיר באקאנט פון אמעריקע, הער איך אױך דא. אויך דא װערט די נײ־ײדישע קולטור אונטערגעמינעװעט. אויך דא שימלען ײדישע ביכער אויף די פאליצעם. אויך דא האט זיך ארײנגעריסן ציניזם, אומגלויבן און אפאסיע. גרוסן װצגי אס דעם צושטאנד אין פוילן האבן אונז שוין דערגרײכס אין אסעריקע, נאר עפעס האט זיך נישט גצגלױבט, נישט געװאלס גלויבן; די היגע װירקלעכקײט איז אבער א סך שװארצער, װי זי האט זיך אינז פונדערװײטן געמאלן — און דאם איז שרעקלעך, דאם איז פאטאל און קא• טאססראפאל. מאדנע: מיט 20 יאר צוריק בין איך אװעק פ־ן אויפבױ אץ נעקימען צו אויפבײ. איצט בין איך אװעק פון חורבן און געקומען צו חורבן• בית׳עולם מרה-שחורה פרירט די געבליםן. אײנער זאגט קדיש סטאיש׳פילאסאפיש, און אן אנדעדער שרײט פון װײטיק און װיל נישט שטארבן. אויף נחמן מײזילס אליארפ, אז מיר שטײען פאר א גרױםער געפאד, ענטפערס זלמן רײזען םיט דער עצה, אז מיר זאלן •וןןם-גיכער ארגאניזירן א צוזא• מעגפאר פאר דעד ײדישעד קולטור. א צוזאמענפאר? דאס אלץ? װעט א צ זאמענפאר העלפן? מיד האבן געהאט גענוג צזזאמענפארן אין אמעריקע, מ׳איז הייזעריק געװארן פון די רעדעם, און נאך די צוזאסענפארן מים די רעדעס — װידער בית עולם־שטילקײם, בית׳עולם׳שטימונג. כ׳פארשטײ: דער צוזאמענפאר איז די שטרוי, אן װעלכער דער טדינקנדיקער כאפם זיך אן. אבער ראטעװען קאן דאס נישט. די םיבה פון חורבן ואון לאמיר דעם צושטאנד אנרופן מיטן אמתן נאמען!) איז א טיפערע. נאר לאמ־ר פריער א טראכמ טון: װאם װעלן מיר זאגן אויפן צװאמענפאר? מ׳דארף קויפן ײדישע ביכער... ם׳דארף עקזיםטירן... מ׳דארף... מ׳דארף... מ׳דארף... נו, מ׳האט שוין דאס געואגט. מ׳האט שוץ דאם געוזערט. מ׳קאן שוין דעם פזמון אויסנװייניק. די פראגע אױ דאך: פארױאס טאקע דארף מען?... אפשר דארף מען גארנישט? אפשר איז בעםער אויפצוהערן?... ד־ מעשה איז, װאם לעבן, עקז־סטענץ מח האבן אן אידצע, װאס זאל זײן די אקם, ארום װעלכער עם דאל ויך דרײען. װו אץ װ א ס איז אונזער אידעע? פא־מעל האבן מיר זיך אויסגעטץ פץ די אלט׳ײדישע אידעען, פון די אלטע טראדיציעס, פץ אלטן יידישן לעבנס-שטייגער. מיר האבן געמוזט אזוי טון, אויב מיר האבן זיך געװאלט באנײען, אויפלעבן, זיך איבערשאפן. אבער מיר האבן נישט באשאפן קײן נײע אידעע; מיר האבן א םך צונענומען, אבער װײניק, זייער־און־זײער װייניק געגעבן. דער יידישיזם האם געקענט װערן ד י אידעצ, װען ער װאלט געהאט דעם גרויםן קוראזש צו זאגן ,ת״ נאכדעס װי ער האט געזאגם ,א״. דאם הײסט: נישט בלויז גיי׳ײדישע קולטור, נאר אויך ניי׳ײדיש פאלק. ם׳איז מײן טיפסטע איבער• צײגונמ אז כי-זמן ײדיש און העברעיש װצלן זיך פלאנםערן איינע די אנדערע הינטער די פיס, װעלן בײדע ווייט נישט דערגײן. ביידע װעלן פארלירן אומזיםטע כוחות אײף קעגנזײטיקן קאמף אץ קײנע פון זײ װעט נישט ביכולת זיין געהעריק זיך