Literarishe bleter · 1933-07-28 · 30 (28.7.1933) · p. Seite 486

ליםערארישע בלעםער נום. 30 780> זײם 486 די אומעטים אנערקענטע העכםסע אױסצײכניננ םאר װיםנשאסט- לעכע און ליטערארישע לײםטונגען. די פרעםיעם םאר םיזיק, כעםיע, מעדיצין און ליםעראטור פסקנט׳צו — לויט די סאר• שלאגן פון די אקאדעמיעם און אונױוערזיסעטן כון דער גאנצער װעלט — די שװעדישע אקאדעמיע, די פרעמיע פאר סרידנס׳טע׳ טיקייט — דער נארװעגישער סטארטהינג יפארלאמענט). א פרעםיע באטרעםט בײ היינטיקן סאג איב״ר א פערטל מיליאן זל. אלס ערשטע לאאורעאטען זענען אײםגעקליבן געװארן אין יאר 1901: רענטגען אויפן געביט פון סיזיק, װאן ט׳האף—כעמיע, בעהרינג —מעדיצין, םיללי׳פרידא:—ליטעראטור, דינאן און פאסםי, די גרינדער פון אינטערנאציאנאלן רויטן קרײץ-שלום. פון 1901 אן װערן די פרעמיעם געגעבן יעדעם יאר, אין פרינציפ אײן פער׳ זאן אויף יעדן געבים. די פרעמיע װערט אבער אויך צומאל אנערקענט שותפות צװיי מענסשן, און — אויס מאנגל אין אנט׳ שפרעכענדע קזנדידאטן — אויך קײנעם נישט. דער נאבעל׳ פרייז, דערהויפט דעי־ ליטעראר־שער, האם ארויםגערוםן א גרויסן אינטערעס אץ גאר דער װעלם. ארום זײן סארטיילוננ האט זיך געשאפן א גאנצער קנויל םון נאציאנאלע אמביציעס און אינטערנאציאנאלע אינטריגעס. אויפן געביט, וועלכער אינטערע׳ סירט אונז דא אממײסטן, אויפן געביט פון ליטעראטור האבן ביז איצס די פרעמיע באקומען: סיללי-פרידאם, םאמםען, ביערנ׳ םאן, מיסטראל, םשעגאראי, סענקעװיטש, קארדוצצי, קיפלינג, עאוקען, לאגערלעף, הייזע, מעטערלינק, הויפטמאן, טאנארע, ראלאן, הײדענשטאם, גיעללערופ, פאנטאפידאן, שפיטטעלער, האמסון, פראנס, בענאװענטע, ײטם, רײמאגט, שאו, בערגסאן דעלעדדא, אונדסעט, ט. מאן, לואיס. גאלסװארטי. דער אײנצי׳ קער. װעלכער האט זיך אפגעזאגט אנצונעמען דעם נאבעל-פיײי איז געװען לעװ טאלםטאי. פארלאג ״טאמאר״, װילנע, שאפען־גאם 1 ״א ד׳יד ישראד צינכער^ג די געשיכםע םמ דעד ליטעדאטוד בײ ײדז פערטער באנד פינפשעד ©ײל; דעס איםעליענישע ײרנכום אץ דער רענע:#נם־מקופה זזדסמעד םײל: דער ייד. קולסורי־עענסער אין דער ןריןןמאניעער מלוכה 528 זײטן פרײז 16 גילדן געבינדן 18 גילק מים בעשסעלונגען דארף מען זיך װעגין אײסעליסלעך: .30 .דח 1 ,סח!!^ **ת ס תו ס 7״ יאשע קאלפ ראמאן ״ז י. י♦ זינגעד דעדשיבען אין א בווײםער אויםלאגע פדײז ד גילדן ביבליאטעקן און בוכהענדלער ראבאט ז י ך ח ט נ ד 1: ,24/7 פ>31אוסלץ2ת0 ,פ״ופצפזפש "ת81616 .1.14,, פ*ר נעלט: 261(13*1 .א ,639 .0 .א .? זיין גרונד׳ערםינדונג, אן ערפינדונג, װעלכע קען לוים איר בא׳ דײטונג פארגליכן װערן נאר מיס שװארצם ערפינדונג פון (שװארצן) פולװער. נאבעלן געלונגט שנעל צו שאפן די נויטיקע מיטלען און אנצוהייבן די פראדוקציע פון ניפראגליצערין און דעטאנאסארען, װעלכע ער פארפילקאמט װאם אמאל מער. די פראדוקציע װאקטט םמש פון חודש צו חודש. דער נײער אויפריים׳מאטעריאל דער׳ גרייכט אין די װייטסםע מדינות. נאבעל מוז פארגרעםערן די עקזיםסירנדיקע און אויפשטעלן צװיי נײע פאבריקן. נאבעל ארבעט אבער װײטער. ער גלויבט געסם, אז עס איז מענלעך צו פארבעסערן דעם נײעם אויפרײס׳מאטעריאל אויף אזויפיל, >.ז דאס באנוצן זיך מיט אים זאל נישס זײן געםערלעך. נאך פיל פארשונגען געלונגס עס אים. אין יאר 867( װערט פולשטענדיק בסל די פראדוקציע פון פליסיקן ניטראגלי׳ צערין. זיין ארט פארנעמס א נײער שטאף, װאס באקומט פון זיין שעפער אלפרעד נאבעל דעם נאמען ד י נ א מ י ס. עם איז א פארעזער מאסעריאל, װי האלץ׳מעל, פולװער, שיס׳באװל און ענלעכע, אנגעזאפט מיט ניטראגליצערין. שװער פארצושםעלן די באדײטונג פון דער ערפינדוננ. נאר אדאנק דעכ דינאםיט איז, למשל, רעגלעך געװארן צו בוי• ען טונעלן, די מאדערנע ראציאנעלע עקספלואטאציע פון גרובן, רעגולאציע פון טײכן און פיל־פיל אנדערע װיכטיקע טעכנישע {ורבעטן. די פראדוקציע פון דינאמיט װאקכט זיך שנעל פונאנדער. כמעט אין אלע לענדער אנטשטײען נרױסע דינאמיט־פאבריקן אונעער נאבעלם הו פטיאנפירונג. נאבעל װײזט זיך ארױס פאר א גלענצענדיקן ארנאניזאטאר און געשעפמםמאן. ער הערט אבער אויך נישט אויף צו ארבעטז װיסנשאפטלעך אין דער לאבארא• טאריע, װעלכע ער שאפט זיך בײ פאריז, זײן נײעם װוינא־ט. די הױפט׳רעזוליטאטן פץ זײנע איצטיקע פאישינגען זעגען: דער אויפרײס׳זשעלאטין, אן אויפרייס-שכאף שטזרקער נאך פארן ניטראגליצערין, און רויכלאזער פולװער, א װיכטיקע ערפינדונג, װעלכע פארשאפט אי□ פיל אומאנגענעמלעכקײמן. די פראנצויזי׳ שע ארמײ׳אנפירונג שאצט נישט אפ לכתחילה די ריכטיקע בא׳ דייטונג פון דער ערפינדונג. װען די איטאליענישע רעגירונג קויפט אבער אפ בײ נאבעלן דעט פאטענם, ברעכט אויס אין פראנקרייך א שטורפ. א טײל פרעםע הײבט אויף א גװאלטיקע קאמפאניע קעגן אים און אלפרעד נאבעל זעט זיך לסוף גע■ צװונגען אריבצרצופארן אין אר 1891 קײן סאן-רעמא. אלפרעד נאבעל האט ארויסגעװיזן פיל אינטערעס פאי די םראגן פץ דער כעמיע, פיזיק, טעכניק, ביאלאגיע אז״װ. כפע׳ ציעל האס ער זיך אינטערעסירם מיט ליטעיאטור און פאעזיע און האט אפילו אלײן אנגעשריבן אייניקע װערק אויף ענגליש. די גרעסטע הילף האט נאבעל שטענדיק פארסײלט דער פאציפיס• םישער באװעגונג. עס איז א מאדנער קאפריז פץ דער געשיכטע, אז גראד ער, דער איבערצײגטער פאציפיםט, איז געװען דער שעפער פון מעכטיקע קריגס׳מיטלען. ער האט געגלויבט. װי פיל אין זײן צײט, אז װאס שרעקלעכער עם װעלן זײן די קריגםימכשירים, אלץ׳שװערער װעט זיין צו פירן קריג, אלץ זעלטענער װעלן װערן מלחמות. נאבעל איז געשטארבן אין 1896 אין סאן׳רעמא און איז באגראבן געװארן, נעבן זײן פאטער און ױנגערן ברודער, אויפן שטאקהאלמער בי־-עולם. פון זײן גאנץ פארמעגן (ארום 75 מי׳ ליאן זל.) האט ער געשאפן א םפעציעלן פאנד אין שטאקהאלם. םין די פראצענטעו װערן פונאנדערגעטײלס די נאבעל׳פרעמיעם,