Literarishe bleter · 1933-07-28 · 30 (28.7.1933) · p. Seite 485

זײם 85> ליםערארישע בלעםער נום. 30 (481) איניויש. יא. ן״?יזעד / ״זןדשע אלםרעד ב א ב ע ל (צז זײן הןנדברםססן גטבױרנסם$ג) נאםט-פראדוקביע. נאפט און ,ברידער נאבעל״ װערן כםעט סי< נאנימען אין םארמלחסהדיקן רוםלאנד. דעם העכםטן ערפאלג םאכט דער דריטער ברודער - אל• םרעד נאבעל. געבויון אין 1833 אין שטאקהאלם, איז גו נײן יאר געקומען קיין פעטע־בורג. דא לערנט ער זיך צוביםלעך אין שטוב און העלפט מיט דעם פאטער ב״ם אויםארבעםן די םי- נעם צו פארמאפן דעם פינישן אויםגום. די םינעס װערן םאר- שטייס זיך, אנגעםילט מיט דעם אײנציקן דעמאלטיקן אויםרײס• מאםעריאל - מיט שװארצן פולװער. מיס א פאר יאר פריער, אין 1847, האט אמת, דער איטאליענישער פראםעםאר אםקאנ־ןן םאברערא פון טירין אנטדעקט א פיל שטא־קערן אויםרײס־שטא •, אן אייל-ארטיקע פליםיק־יט, װעלכע ער האט א נאמען נעגעבן ניטראגליצערין. עם איז אבער נישטא קײן מיטל ארויםצורופן זײן עקםפלאזיע. דורך אנצינדן, װי מען מאכט דאם מיטן שװארצן פולװער, רײםט ער נישם אויף; פון א קלאפ רײסט ער טאקע יא אויף, אבער נאר דעם טײל, װאס האט דירעקט באקוםען דעם קלאפ, די רעשט אויפריים-שטאף בלייבט אומבארירט. אלפרעד נאבעל פארשטײט, אז די ערםינדוננ פון דעם ריכטיקן מיםל ארויםצורופן די עקםפלאזיע פון גיטראנליצערין איז עלול צו מאכן א גרינטלעכע איבערקערעניש אין א סך צװייגן פון דער טעכניק. די אידײע פארלאוט אים שוין מער נישט. װען דער פאטער איז נעװען געצװונגען אומצוקערן זיך םון פעטערבורג קיין שטאקהאלם, איז אלפרעד נאבעל גראד גע- װען אין נױ־יארק, װו ער האט בםשך פון 4 יאר נעארבעט אין א פאבריק. װען ער קומם צוריק אהײם. הײבט ער אן צו׳ זאמען מיםז פאטער צי מאכן עקםפעריםענטן צו פארשמארקן די אײפרייס׳קראפט פון שװארצן פולװער דורך א צוגאב םון 10 פראצ. ניטראגליצערין. די פראבן זענען שיין געהען נאענם צו אן ענטנילטיקן ר.זולטאט, װען עם איז געשען אין 1864 אן אויפרײם, און אלע ׳־ מאן, װעלכע זענען געװען באשעפטיקס ב־י די פרוװן, צווישן זיי דער ײננםטער נאבעל, עמיל, זענען געהרגעט געװארן. עםנואל נאבעל איז אינםערן רושם פון אומ• גליק שװער קראנק געװארן און געבליבן פאראליזירט ביז זײן סויט אין יאר 1872. אבער אפילו אונטערן איינדרוק פון דער שװערער קאםא• סטראפע ציט זיך אלםרעד נאבעל נישט צוריק פון זיינע םאר- שונגען. אין א קורצער צייט ארום געלונגט אים צו שאפן דעם דעטאנאםאר — דעם ריכטיקן מיטל טאקע ארויסצורופן די עקםפלאזיע (דעטאנאציע) םון ניטראגליצערין. א פארמאכטע פלאש, אנגעםילט מיט שװארצן פולװער, פארזען מיט א קנױט, אלם מיטל ארויסצורופן אן אויפריים. פון אזא אויפרייס-שטאף, װעלכער עקםפלאדירס נישט םון א פלאם — אט איז דער ער- שםער דעטאנאטאר, >ויף װעלכן נאבעל האט באקומען א פא• םענט. דער געדאנק איז, װי בײם רוב גרויסע ערםינדונגען, א גאנץ אײנםאכער: מען צינדט אן דעם קנויט, דער פלאם דער• גײם צום פולװער, דער פולװער רײםט־אויף, און אט םון דעם אויפרײם רייסס אויך אויף דער ניטראגליצערין, אין װעלכן דער דעטאנאטאר געפינם זיך. צװישן נאבעלס שפעטערע ערםינדונגען זענען דא פיל פאפולערערע פארן דעטאנאםאר. דעם דעטאנאטאר איז אבער אלפרעד נאבעל איז געװען איינער םון די גרעסטע ער• םינדער. אויב אבער זײן נאמען איז איצט באקאנט יעדן קול• טורעלן םענםש איז עם בלל נישם צוליב זײנע עפאכע-םאכנדיקע אױ.םוען, נאר בעיקר צוליב — זײן צװאה, צוליב די נאבעל• פרעמיעם, װאם װערן ז.לע יאר פארטײלם םאר די גרעסטע דערגרײכונגען אויפן געכיט פון םיױק, כעמיע, מעדיצין, ליםע• ראטור און װעלט־שלום. דער עיקר טאקע — ליםעראטור. די םראגע, װער ם׳װעט באקוםען די נאבעל־פרעםיע םאר לי.עראטור, האלט אלע יאר אין שפאנוננ דאם ברײטע פובליקום. די ביכער פון די נאבעל-לאורעאםן זענען דער יםוד פון יעדער מאדערנער ביבליא־עק. דורכן םארבינדן זײן אנדענק מיט דער ליטעראסור האט נאבעל םאראייביקט זײן נאמען אפשר םער. וױ דורך אלע אנדערע מעשים זײנע, און עם איז גיאד אן אומרעכט. װײל נאבעל איז געװען א אינטערעםאנטע פערזענלעכקײט, און זײנע אױפטוען זענען געװען ב־ז גאר װיכטיק. נישט געקוקט אײף זײן ארעמקײם, שװאכן געזונט און מאנגל פץ םיםטעמאטישער בילדונג איז אים געלונגען צו שאפן ערפינדונגען פון אומגעהוי• ערער באדײטונג. אלפרעד נאבעלם פאטער, עמנואל, איז געבוירן אק 1801 אין אן אלטער שװעדישער פויערן׳פאםיליע. צו 14 יאר פאר• לאזם ער די היים און װערט א מאט־אס. נאך א פאר יאר ארומװאנדערן באזעצט ער זיך אין שטאקהאלם, לערנט סעכאניק און בוי־קונסט און ארבעט זיך א ויף ביז צו אן אײגענער בוי• אונסערנעםונג. אין 1827 האט ער חתינה. אין 1833 װערט נע• בױרן זייער דריטער זץ — אלפרעד. אין דעמ;עלבן יאר װערט עסנואל נאבעל פולשטענדיק רוינירט צוליבן הערשענדן קריזים, צו װעלכן עס האט זיך נאך םארײניקט א שרםה. די בעלי• חובות פארקויפן אויף א ליציטאציע זײן גאנץ פארםעגן און אפילו דאס מעבל. ע. נאבעל מאטערס זיך נאך א פאר יאר אין שטאקהאלם און פארט אריבער, אין 1842. קײן פעטערבורג. פאר נאבעלן עפענען זיך ברײטע ארבעטס־מעגלעכקײטן, דער עיקר אין דער קריגם-טעכניק. װען עם ברעכט׳אוים אין 1854 די קרימער מלחמה, שליםט אפ נאבעל, אין אויםטראג פון דער רוםישער רעגירונג, מיט מינעם פון זײן אײגענער ערםינ• דונג און אויםארבעטונג דעם פינישן ים־אויםגוס און פארהיט דורך דעם פעסערבורג פון ים-אטאקע מיט די סומעס, װעלכע ער בא• קומט, צאלט ער אפ די חובות אין שטאקהאלם און גרינדעט א םעכאנישע פאבריק אין פעטערבורג, װו ער הײבט אן אויסצו• ארבעטן דאמף־מאשינען פארן רוסישן קריגם-פלאט. דערװייל שטארבט אבער ניקאלײ דער ערשטער. די נײע רענירונג שליםט שלום און רופם אפ אלע באשטעלונגען. במשך םון געצײלטע חרשים איז עמנואל נאבעל וױדער פולשטענדיק רוינירם. כמעט צו 60 יאר מוז ער אין 1859 זיך צור קקערן קײן שטאקהאלם אן שום מיטלען צום לעבן. מיט אים םארט מיט זײן םרײ און דער ײננסטער (םע־טער) זון, עמיל. די צװיי עלטערע זין, ראבערט און לואי בלײבן אין רוםלאנד, ארבעטן אויף םארשיז־ענע געביטן, ביז זײ קומען אין 1875 קיין באקו און מאכן במשך פון א קורצער צײט א םול• שטענדיקע איבערקערעניש אין דער ביז דאן העכסט־פרימיטױוער