Literarishe bleter · 1933-07-21 · 29 (21.7.1933) · p. Seite 467

זײט 467 ליםערזןרישע בלעסער נומ. 29 (480) ױי דאס איז איצט״ נאר פונקט טארקעוט - אסימילאציע. יאהודים האבן געװאלם אנטלויםן םון זיך, זיך ראטעװען פון מעגיעבן אנטיסעמיטיזם, מיט װעלכן זײערע גלויבנס-גענאסן םון מערב- אײראפע האבן זײ געסטראשפט, װען די כװאליע םון ײדישער עמיגראציעיהאט זיך א יאז געטאן צו די ברעגן פון אסעריקע, זיי האבן געזוכט פטור צו װערן פון דער אנשיקעניש דורך םאימערײ, נישט קאלאניזאציע חלילה, װי דאם איז געגאנגען בײ די אומות-העולם. א נאמען געגעבן האט מען עם אמעריקאניזאציע און באמת האט מען געהאט אין זינען אםימילאציע. דאם איז געװען אין אנהויב, די ארבעט םון ״דער ײדישער יאנד אדיאנץ״ און שפעטער פון דער ,ײדישער אגריקולטור געזעלשאפט׳. די צעשפליטערונג און צעפולװערונג םון ײדישע פארמער איבערן גאנצן לאנד, אזש קײן ארעגאי אין װייטן-מערב און לוזיאנא אין טיפן דױם, האט אונז געגעבן פארמער םון יידישער אפשטא- מונג, װאס לײדן פון אלע איבלען, װאם אלע אנדערע םארמער אין אמעריקע זענען אונמערװארפן מיט א צוגאב םון שטענדיקער איינזאמקייט, איזאלירטקײט מיט דער אייביקער זארג װענן א לײזוננ פון דער פראגע, װאם *ו טאן מיט קינדער אויפן פילרם, און באמיז מײנט מען די פראבלעם פון ײדישקייט. און אויב א גרויסע צאל ײדישע םארמער האבן גע׳ייזם די פראגע מיט אסימילאציע, איז אבער אן ענלעך גרויסע און אפשר גרעסערע צאל געבליבן אן 'אן ענטפער, און פון בײדע לאגערן איז מען געלאפן אין שטאט נישט נאר צוליב די אורזאכן, װאס םרייבן דעם םארמער בכלל אין שטאט, נאר אויך צוליב ספעציםיש־ ײדישע פראנלעמען. און איבערהויפט האט מען נעזען אויסצוהיטן די קינדער םון דער פלאנ םון אײנזאםקייט םארמעריי. עס איז אינטערע״סאנט צו באמערקן, אז אין די געגנמן, װו יידישע םארמער זענען באזעצט אין גרופעס, קען מען געפינען םמנים םון פרװון צו לײזן די פראבלעם יידישקייט, נאר צוליב דעם אינדיהידועלן כאראקטער םון װירטשאפט און די אלגעמײנע טענדענצן פון ײדישן לעבן בכלל וענען קײן צו-גרויסע רעזולטאטן נישט געשאפן געװארן. דארט זענען אבער םאראן די באדינגונגען םאר יידישן שאפן אין די קולטור, אויב זי װעט זיך דארט באזעצן און װעט ארויסקױזען צו דער װעלט, װעט זיכער זײן א ײדישע, אפשר נישט א ײדישיסטישע. מיר שטײען איצז בײם שװעל םון א באװעגונג, װאם שטרעבט צו אנטלויפן פון דעם מנחם־מענדעליזם םון אונזער װירטשאםטס-פאליטיק. עם איז פאראן א קאנטינענט, װאס האט זיך א קער געטאן מיטן פנים צום יאנד. און אפשר 'איז אט דער באװעגונג באשערט דװקא דא אין אמעריקע ענדלעך 'צו םארריכטן דעם גרויסן טעות אין אונזער געשיכטע - צו שאפן א לאנדװירטשאפטלעכן עלעמענט נישט םון איינצלנע םארמער, נאר םון גרופעס, ישובים מיט אזוינע װירטשאפטם-סארמען, װאס זאלן טראגן אין זײער באשטאנד גינסטיקע באדינגונגען פאר נאציאנאלער אויסלעבונג און הארמאניע מיט די איבעריקע לעבעדיקע טײלן םון סאלק. איך מיין אזעלכע םארמען, װאם זאלן אין דער ערשטער ליניע םארזיכערן אין סאציאלי-עקאנאמישן זין א געזונטע עקזיסטענץ אויסן פרינציפ םון אײגענער *ארבעט. די עקאנאמישע קאנױקטור םון דער צייט מיט אן אויסבליק אין דער צוקונפמ, און אםשר שוין גאר נישט װייטער צוקונפט, צװינגט, אז מיר זאלן זיך אפזאגן םון די אינדיװידועלע םארמען און זיך פארנעמען אײף נייע װעגן. מיר מוזן שוין איצט באשאפן מאדעלן, װאם זאלן אין זיך אנמהאלטן די עמבריאנישע בא־ שטאנדטײלן פון א נײעם לעבן, געבײט אײף קאאפעראציע אין דער ארבעט, אין דער פארטיילונג פון אויסגעארבעטע פראדוקטן און גלייכער קאמפענסאציע אן דער עקםפלואטאציע פון פרעמדער ארבעט. איצט, און דװקא איצט, װען די אלטע םארמען פון אינדױוידועלער אקטיװיטעט האבן אלם מאםן־דערשיינונג, ספע- ציעל אין דער לאנדװירטשאפט פולשטענדיק באנקראטירט, קען מען שײן אנהויבן אײנפלאנצן אזעלכע לאנדװירטשאסטלעכע ישובים, די פארמען, םון װעלכע עס האבן אין זיך קערנדלעך פון דער צוקונםטם-געזעלשאםט, און װעלנע זאלן שײן איצט פיא■ קלאמירן דעם דעװיז: דורכן כלל םארן פרט! עס מוז פאר אונז אײך קלאר זײן, אז צוליב דער סאציאל-עקאנאםישער םטרוקטור םון דער הײנטיקער געזעלשאפם, װאם באזירטיאויפן פײנציפ םון פריװאט־אייגנטום, װעלן די נייע פארמען נאך מוזן אנטהאלטן עלעמענט פון פריװאט־אײגנטום, אבער זײ װעלן נישט שפילן די פרנםות, חלומען צו נארםאליזירן דאס יידישע לעבן, און זײ האבן זיך א קערעװע געטאן מיטן פנים צום לאנד. די דאזיקע עלעמענטן פון די ײרישע םאםן אין אמעריקע זענען אין דער בחינה םון אונזערע ברודער אין רוסלאנד, װאס האבן געענטפערם באװוסטזיניק דעם רוף םון דער םאײעטן-מאכט צוי באזעצן זיך אויף דער ערד, די 5-4 טויזנט םאמיליעס, װאם זענען םארבליבן אין קרים םון די איבער סז טויזנם פאמיליעס, װאס האבן אהין געהאט איבערגעװאנדערט. זײ זענען סארבליבן בײ דײ.ר ערד, זיך איינגעװארצלט כיף, אז אסילו דער רעש און שטורם פון דער אינדוםטריאליזאציע האט זײ נישט געלאקט. דאס זענען ע,עמענטן, װאס האבן באװוסטזיניק זיך דערטריאכט און אינטויטיװ דערשפירט, אז ערד איז דער יםוד םון קיום, אז םון באדן װאקסט ארוים א נארםאל לעבן: עקאנאמיש, םאציאל און קולטוירעל. און װאס םאר אן אנדער קולטור, אויםיער א ײדישע, קען אויסװאקסן אין ישובים, װו די םאיאריטעט - און זײ צײלן זיך אין די צענדליקער טויזנטער אויף שטחים אזוי גרויס װי טויזנט סקװער מײל - איז ״גאלע׳ ײדן, מיט ײדישע שולן, ײדישע געריכטן, יידישע פאטשטאמטן, ײדישע סאװעטןי אמת, נישט אלץ איז דארט אזויי געראטן, װי מיר װאלטן געװאלט, אבער עס איז סאראין א מאטעריאלי אויף װעמען צו בויען. הילואי ויואלטן די אפטרופסים איבער דעם יידישן לעבן אין םאװעטן• פארבאנד נעװען דערװאקםן צו זײער אויפגאבע, װי עס זענען דערװאקםן די קולטור-טרעגער םון די אנדערע נאציאנאלע מינ• דערהייטן (נאצםינען): גרוזינישע, טאטערישע, ארמיענישע און צענדליקער אנדערע. דער נאציאנאליױרונגס-פראצעס פון ײדישן לעבן אין אלע זײנע םאזעס װאלט אװעק מיט א סך שנע• לערן טעמפא. אויך יאין ליםע האב איך געטראסן די עלעמענםן, און זיכער זענען זײ אויך פאיראן אין פוילן, רומעניע און װו נאר עם געפױט זיך א מער אדער װײניקער אנגעזעענער ײדישער ישוב. אומעטום הערט מעןי די נײע לאזונגען םון העלפן נארמא• ליזירן דאס יידישע לעבן דורך לאנדװירטשאפט. הליװאי װאלטן עס באגריפן אונזערע פלל-פארז>.רגער, װאם האבן נעזאלט היאבן דעם פאםענט צו לינדערן די נײט פון *די ײדישע מאסן אוןי װאדטן זיך םארנומען אויף דעם װענ. מען האט געפרעפלט װעגן רעקאנסטרוקציע און געטאן האט מען אין דער ריכםונג אונטערשטעלן אן אלטע שפארע אונטער א חױבער געבײדע. גאנץ ריכטיק האט באמערקט א. ניטיק אין די ״ליט. בלעםער׳ מיט א פאר חדשים צוריק (איך האב גראד נישט דעם נומער אונטערן האניט, און איך ציטיר דעריבער נישט װערטלעף, אז נאנץ אנדערש װאלט אפשר אויםגעזען אוגזער ײדישע עקא• נאמיק און במילא אונזער קולטור-פרצוף, װען די מיליאנען רעליעף-געלטער ײאלטן םארװאנדלט געװארן אין אן אינסטרומיענט םאר ארנאניזירונג *און פראדוקטױויזירונגי פון די ײדישע מאסן. *באװײזן זיך די זעלבע טענדענצן אויך ביי אונז אין אםעריקע; אויך דא איז דער ארגאניזירוננ-קאמפלעקם אזוי צו זאגן אין דער לופט. װאלטן מיר עם געדארםט אויסנוצן, אריינ• טראגן פלאנמעםיקײט, קאטאליזיױן דעם פראצעס, אים ארויםהעלםן. דאיהאבן מיר נאך לעבנםיכחות; עם זעניען דא םאראן גרויםע קאורען פון אמביציעזע, װאם באזיצן אפילו מאכעריעלע מיטלען. עם םאדערט זיך אבער דער ערשטער שטויס, עס איז נויטיק צו שאפןיא געזונטן מוסטער, נאך װעלכן א ברײטע אקציע װאלט געקאנט אונטערגענוםען װערן*, אן אקציע, װאס זאל הינרײסן אויך די אפאטישע עלעמענטן, און זײ ארויםשלעפן סון דעם מנחם-מענדעלי.ם, אין װעלכע זיי דרײען זיך. מיר האבן גראד אין אמעריקע יידישע םארמער. גאנצע 15 טויזנט םאמיליעס*, זאגט מען אונז, האבן מיר, אבער מיר קענען םון זײ קײן זאך *נישט לערנען, קײן םוםר-השכל נישט אראפנעמען. מיר מוזן זיי באטראכלן פונקט אזוי װי מיר בא• טראכטן דעם אמעריקאנער פארמער בכלל. אין זייער עקזיםטענץ איז נישטא דער ניצוץ פון דעם, װאם די צאװוםטזיניקע עלעםענטן פון אונזעיר םאלק זוכן, דער ניצוץי םון א נײער װעלט, װו דער םינטעז ײד.םענטש, װאם איז אזוי ניענצנר באגרינדעט געװארן סון אונזער ד׳ר חײם זשיטלאװסקי, זאל זיך קענען פאנאנ• דערםלאקערן און װארעמען און לײכטן די גרויסע מאםן םון אונזער םאלק. בײם געבורט םון דער ײדישער םארמערײ זענען געשטאנען הײבאמען, װעםענם מאטיװן זענען געװען נישט קיום,